Hoe ga je om met de zelfdoding van een dierbare? En ook: hoe leef je daarna zelf verder? Die vragen staan centraal in de korte interviewdocumentaire Het Voorland Is Back (44 min.), een film van Susanne Heering. Haar zus Annemartien maakte op 32-jarige leeftijd een einde aan haar leven.
Coen Verbraak gaat in gesprek met Heering en haar broer en drie zussen over die fatale daad, waarschijnlijk als gevolg van een wild om zich heen grijpende bipolaire stoornis, en de aanloop en afwikkeling daarvan. Over verdriet, onmacht en boosheid – ook op jezelf.
Heering omlijst Verbraaks kenmerkende persoonlijke zitinterviews, die de hoofdmoot van deze film vormen, met familiefilmpjes en figuratieve beelden. Die zijn op hun beurt aangekleed met emotioneel geladen muziek. Het resultaat is een familieportret, dat het rouwproces van een gezin intiem in kaart brengt.
De zussen en broer van Annemartien Heering hebben na haar dood een stichting opgericht die zich sterk maakt voor een ‘bewezen effectieve aanvullende therapie voor mensen met een bipolaire stoornis’.
Hij noemde haar Esther. Een nette Joodse naam. Journalist Aad Wagenaar wist in 1994 natuurlijk niet hoe ze echt heette, dat desolate meisje met de witte hoofddoek. In het voorjaar van 1944 stond ze in de deuropening van een treinwagon, die elk ogenblik kon vertrekken naar het vernietigingskamp Auschwitz. Datzelfde meisje werd na de Tweede Wereldoorlog het gezicht van de (Nederlandse) Jodenvervolging. De vermoorde onschuld, letterlijk. En Wagenaar wilde een halve eeuw na dato beslist weten hoe ze écht heette.
De beelden werden onlangs ingekleurd, voor de Nederlandse speelfilm Gemmeker van regisseur Robert Schinkel. Ze zijn afkomstig uit een Westerbork-film die de Joodse fotograaf Rudolf Breslauer in opdracht van de Duitse kampcommandant Gemmeker maakte. Te midden van beelden van het dagelijks leven in het Drentse Durchgangslager is er ineens die ‘documentaire van zeven seconden’ waarin de Endlösung heel tastbaar wordt. Via een kwetsbaar meisje in een treinbarak, waarop pontificaal ‘74 pers’ staat geschreven. Zoveel mensen pasten er blijkbaar in de veewagen. De meesten van hen zouden nooit meer terugkeren naar huis.
In de documentaire Settela, Gezicht Van Het Verleden (55 min.) uit 1994 gaat filmmaker Cherry Duyns op zoek naar het verhaal achter de iconische beelden. Hij bevraagt de editor van de Westerbork-film, laat historici de precieze datum van het transport vaststellen (19 mei 1944) en spreekt overlevenden van de helletocht naar het vernietigingskamp. Zij bevestigen de opzienbarende conclusie die de speurder Wagenaar even daarvoor al had getrokken: het ‘gezicht van de Nederlandse Jodenvervolging’, de gestorven kinderen in het bijzonder, blijkt helemaal geen Joods meisje. Het is een Zigeunerin.
Ze heet Settela Steinbach, is een jaar of tien oud en komt uit het Limburgse Susteren, vertellen inmiddels bejaarde ooggetuigen als Crasa Wagner en het echtpaar Kercha en Leitji Rosenberg. Stukje bij beetje dringt Duyns met hen steeds dieper door in Steinbachs familieverhaal in deze serene, voor hedendaagse begrippen wat trage film. Via Settela, die bij de burgerlijke stand overigens stond geregistreerd onder haar Nederlandse naam Anna Maria, vertelt hij zo ook het verhaal van de Nazi-vervolging van de Nederlandse Sinti en Roma, een menselijke tragedie die tot dat moment onderbelicht was gebleven.
Is de scène met Settela inderdaad stiekem in de Duitse promotiefilm gefrommeld door Rudolf Breslauer, zoals Wagenaar veronderstelt? Als daad van verzet tegen de Shoah, die hij zelf ook niet zou overleven? Of is de wens hier toch de vader van de gedachte? Feit is dat Breslauer in zeven luttele seconden de onverdraaglijke waarheid van de transporten naar de vernietigingskampen op een indrukwekkende manier wist te vereeuwigen.
Als Hans van
Breukelen – talloze malen kampioen van Nederland,
winnaar van de Europa Cup 1 en Europees kampioen met het Nederlands elftal –
wordt gevraagd naar het definiërende moment van zijn carrière, dan is de kans
behoorlijk groot dat hij ‘het
graspolletje’ noemt. Een, relatief kleine, fout die in
1987 de nederlaag van PSV tegen rivaal Feyenoord inleidde. De Eindhovense
voetbalclub werd dat jaar overigens gewoon kampioen en zou in het volgende
seizoen letterlijk alles winnen wat er te winnen viel. Met Van Breukelen als
rots in de branding.
Het incident met het polletje is
illustratief voor de 73-voudige international Van Breukelen, de succesvolste
doelverdediger uit de Nederlandse historie, en voor zijn stiel in het algemeen:
de keeper als een tragische figuur. De bezeten eenling. Het buitenbeentje
ook. Een man – of steeds vaker: vrouw – die nooit punten voor je wint, ze
alleen kan verliezen. ‘Als het team wint, komt het door de trainer’, zegt Tarek Kharboutly, één van
de hoofdpersonen van de documentaire Keeper (75 min.). ‘Als
het team verliest, komt het door de keeper.’ Een fout is volgens de doelverdediger
van de Zuid-Hollandse tweedeklasser Teylingen, die ooit voor het Syrische
nationale elftal speelde, niets minder dan ‘een schande’.
Tegendoelpunten kunnen zelfs intens
verdriet veroorzaken, zoals bij jeugdkeeper Lenny Bemboom uit Terschelling die
tranen met tuiten huilt als er wéér een bal invliegt. Er moet een volwassene
aan te pas komen om de jongen te troosten. Het is één van de mooiste scènes uit
deze fijne publieksfilm van Johan Kramer, die verder de ambitieuze doelvrouw Selena Babb en de
74-jarige Jan Dooijewaard van DVV’33
uit Ermelo, ‘de oudste keeper van Nederland’, portretteert. Via hen gaat
Kramer, in de rug gedekt door de sportjournalisten en (oud-)keepers Sjoerd
Mossou en Leo Oldenburger, op zoek
naar het wezen van de spreekwoordelijke sukkel op doel. Die er natuurlijk
alleen staat omdat hij niet kon voetballen.
De filmmaker maakt in deze mythologisering
van de beroepsgroep, die alle oerbeelden bestendigt die je bij keepers kunt
hebben, geen gebruik van archiefmateriaal. Geen legendarische namen uit het
verleden dus, zoals Gordon Banks, Dino Zoff
of Rinat Dasajev. En ook de moderne ‘krokettenvangers’ Neuer, Courtois of – de
grote held van Lenny – De Gea ontbreken. Keeper richt zich op gewone
baltegenhouders. In een oer-Hollandse setting is te zien hoe ze hun verdediging
dirigeren, spugen in handschoenen, rekken en strekken, de bal uit de sloot
halen of klaar gaan staan om een penalty te stoppen (volgens Sjoerd Mossou de enige
situatie waarin een keeper alleen maar kan winnen). Kamer vangt hun rituelen in
fraaie, door weelderige muziek ondersteunde sequenties. Waarbij natuurlijk ook
dat hele kleine beetje sterven na elke tegengoal niet ontbreekt. Als de bal ook
nog eens door hen, en door niemand anders, uit het doel moet worden gehaald.
En niemand die dat zo hartverscheurend kon als, juist, Hans van Breukelen. De beelden zijn moeiteloos op te roepen: hoe hij nadat de bal uit het net is gevist, met een mengeling van ongeloof en weltschmerz in de ogen en mismoedig schuddend met het hoekige hoofd, de bal met een larmoyante voetbeweging richting middenstip trapt. Nóg mooier echter zijn de herinneringen aan hoe ‘De Breuk’ eerst, in de aanloop naar de belangrijkste strafschop van zijn leven, met zijn wijsvinger even het rechterooglid omlaag trekt (zo van: ‘ik heb jou door, jongen!’) en later als een ongenaakbare gladiator de knuffels van zijn teamgenoten in ontvangst neemt. Tussendoor heeft hij in de EK-finale van 1988 een penalty van de Rus Belanov gestopt. Die redding vormde de opmaat naar de enige prijs die Oranje ooit won.
Disclaimer: ik sta zelf elke zondag op doel en ben zo ongeveer het tegendeel van Hans van Breukelen: nooit iets gewonnen en na elke redding op zoek naar een schouderklopje.
In de documentaire 'Keeper' gaat onze favoriete voetbalfilmregisseur Johan Kramer op zoek naar de ziel van de doelverdediger (ofwel doelman, doelwachter, keeper, martelaar, boeteling, zondebok of kop van jut).
In de filmindustrie had niemand ooit van
Red Granite Pictures gehoord.
Toch investeert het bedrijf ettelijke honderden miljoenen dollars in de
Hollywood-blockbuster The Wolf
Of Wall Street uit 2013, een film van Martin Scorsese
met in de hoofdrol Leonardo DiCaprio als überkapitalistisch roofdier. Op het Filmfestival
van Cannes organiseert Red Granite bovendien een groots, zéér exclusief feest,
waarbij sterren als Pharrell Williams, Jamie Foxx en Kanye West optreden. Dat
kan niet kloppen, zou je zeggen. En dat doet het dus ook niet.
Het spoor in de boeiende financiële thriller The Kleptocrats (86 min.) leidt naar Najib Razak, de minister-president van Maleisië. Via het geheime fonds 1MDB zou op grote schaal publiek geld zijn weggesluisd om zijn herverkiezingscampagne te financieren. Gelukkig bleven er ook nog wat dollars over voor de man zelf en zijn lieftallige echtgenote Rosmah Mansor. Van die ene diamant van 27 miljoen dollar die Razak aan zijn vrouw gaf, hadden 3.333 leraren een jaar kunnen worden betaald, becijfert oppositielid Tony Pua. Zelfs Nazir Razak, de broer van de Maleisische premier, verbaast zich in deze documentaire over de welig tierende corruptie onder het bewind van zijn broer, die tot massale protesten leidt in de straten van Kuala Lumpur.
Een deel van het gestolen geld is ook
in Hollywood beland. En dus gaan de filmmakers Sam
Hobkinson en Havana
Marking, in het kielzog van enkele onderzoeksjournalisten, op zoek naar de investeerder
Jho Low, een omhoog
gevallen sjacheraar die het breed laat hangen in het Amerikaanse uitgaansleven
en zich probeert op te houden in de directe omgeving van sterren als Leonardo
DiCaprio, Paris Hilton en Robert De
Niro (die overigens lekker nijdig wordt, als hij telefonisch wordt bevraagd
over zijn connectie met Low en diens plannen om te investeren in de nieuwe
Scorsese-film The
Irishman). Die speurtocht naar witteboordencriminelen levert een smakelijke
film op, die aantoont dat de wereld van het grote geld inmiddels echt
grenzeloos is geworden.
‘De echte vraag is: was dit allemaal legaal?’ vraagt Leonardo DiCaprio, als Jordan Belfort in The Wolf Of Wall Street, demonstratief aan de kijker. Hij antwoordt zelf: ‘Absoluut niet!’
Als een zeepaard van Troje voeren ze in 1989 plotseling een absoluut mannenbolwerk binnen. Tot dat moment hadden vrouwen een ondergeschikte rol gespeeld in de Whitbread Round The World Race, de grootste zeilwedstrijd van de wereld die eenmaal per drie jaar plaatsvindt. Koken, mochten ze. Of schoonmaken.
Totdat de 24-jarige Tracy Edwards, die de race al eens in de keuken van een mannenschip had doorgebracht, met een eigen boot en een volledig vrouwelijke crew wilde gaan deelnemen. Het benodigde geld daarvoor kwam, uiteindelijk, van koning Hoessein van Jordanië. En Sarah Ferguson, de hertogin van Yorke, had het schip alvast heel toepasselijk Maiden (93 min.) gedoopt.
Die vrouwenboot zou de eerste etappe van het Britse Southampton naar Punta Del Este in Uruguay niet gaan uitvaren, spraken insiders toentertijd uit. De twaalf crewleden, onder wie de Nederlandse Tanja Visser, hadden helemaal niets te zoeken in zo’n loodzware race, zo was het idee. Zelf dachten en denken ze daar heel anders over. Voor de camera van Alex Holmes doen de vrouwen bijna dertig jaar na dato hun relaas over de negen maanden die ze op het woelige water zouden doorbrengen.
De filmmaker vermengt hun herinneringen met opwindende beelden vanaf de boot en smeedt zo een behoorlijk enerverend geheel, dat de ervaring aan boord heel aardig invoelbaar maakt. En zoals dat gaat in dit soort verhalen stijgen de heldinnen, na de nodige uitdagingen en ontberingen, uiteindelijk boven zichzelf uit en leren ze elkaar én zichzelf beter kennen. Waarna als vanzelf ook het respect van al die sceptische mannen volgt.
Zelden zal de spanning tussen de hoofdpersoon en maker van een documentaire zo treffend zijn uitgedrukt als in de openingsscène van Beware Of Mr. Baker (92 min.). Na een hoog opgelopen meningsverschil over wie er hun zegje over hem mogen doen in ‘zijn’ film mept meesterdrummer Ginger Baker Jay Bulger met zijn wandelstok tegen het hoofd. De documentairemaker blijft letterlijk bloedend achter. Hij had het kunnen weten: waar Ginger komt, komt ruzie.
Onder het voorwendsel dat hij een journalist van het tijdschrift Rolling Stone is, volgens hemzelf een totale leugen, trekt Bulger in 2009 tijdelijk in bij Baker in Zuid-Afrika en schrijft, inderdaad, een artikel voor Rolling Stone over De Doldrieste Drummer. En daarna, in 2012, volgt deze messcherpe, dolkomische en opwindende film over de man die furore maakte bij uiteenlopende acts als Cream, Blind Faith, Fela Kuti, Hawkwind, Public Image Ltd en Masters Of Reality en wordt beschouwd als één van de beste drummers van de twintigste eeuw. Of het nu gaat om rock, jazz of afrobeat.
Voor lieden als Baker is tegelijkertijd het begrip ‘enfant terrible’ uitgevonden. Als hij Bulger zijn levensverhaal vertelt, dreigt er dan ook voortdurend onenigheid. ‘En toen besloot Alexis om Graham bij de band te vragen’, vertelt de slagwerker bijvoorbeeld over het begin van zijn carrière in Alexis Korner’s Blues Incorporated. ‘Kun je iets meer context geven over wie je het dan hebt?, vraagt Jay Bulger. ‘Dat heb ik net gezegd, for fuck’s sake.’ Bulger laat zich de kaas echter niet van het brood eten: ‘Je zei alleen: Graham. Niemand weet wie Graham is.’ Baker, met zichtbare tegenzin: ‘Graham Bond was een vette kerel.’
Tussen de boude statements, middelvingers en cynische rokerslachjes door heeft de hork eerste klas natuurlijk wel degelijk een fascinerend verhaal te vertellen. Zijn zus, echtgenoten en kinderen, directe collega’s als Eric Clapton, Jack Bruce en Steve Winwood, en zijn vakbroeders Nick Mason (Pink Floyd), Stewart Copeland (The Police), Lars Ulrich (Metallica), Tony Allen (Fela Kuti) en Chad Smith (Red Hot Chili Peppers) kaderen dat verder in. En Bulger kleedt het aan met prachtig archiefmateriaal, treffende animaties en – natuurlijk! – dampende muziek, die de film een opwindend ritme geeft.
’Beschouw je jezelf als een tragische held?’ wil Jay Bulger op een gegeven moment weten van zijn volledig losgeslagen protagonist. ‘Ga door met het interview’, reageert die geïrriteerd. ‘Stop met je pogingen om een intellectuele eikel te zijn.’ Gaandeweg komt de filmmaker in deze kostelijke film echter toch vervaarlijk dicht in de buurt van de enige echte Ginger Baker: maniak, dopehead én absolute werelddrummer.
‘Stel je voor dat je wakker wordt en je vader is weg’, zegt Awa Sow, een Afro-Amerikaanse vrouw van Mauritaanse afkomst. ‘Je gaat naar huis en zegt dat alles in orde komt, maar dat weet je zelf niet eens. Stel je voor dat je probeert te slapen maar wakker ligt. Urenlang. Omdat je niet kun slapen.’ De felle donkere vrouw, van wie de vader plotseling werd afgevoerd zodat hij de VS kan worden uitgezet, kijkt recht in de camera. ‘Die zorg wordt je dood.’ Een traan rolt over haar wang. ‘Ze zullen je proberen te breken’, concludeert ze bitter. Awa richt zich, terwijl in beeld de Amerikaanse president Trump verschijnt, rechtstreeks tot de kijker: ‘Je kunt de documentaire bekijken. Je kunt zeggen: dit is erg. Maar uiteindelijk kijk jij ernaar op tv. Die kun je afzetten. Doorgaan met je leven.’
De allereerste scène van de zesdelige docuserie Living Undocumented (256 min.) laat er geen misverstand over bestaan: terwijl wij voor de buis zitten, worden er in een (ander) westers land, dat we nog niet zo lang geleden als voorbeeld zagen, onschuldige mensen gedeporteerd. Waar de vorige Amerikaanse president Obama en diens voorgangers zich nog beperkten tot het uitzetten van illegale criminelen, probeert Trump alles wat los en vast zit op te pakken. Rond zijn veelbesproken grensmuur, zo lekte afgelopen week uit via The New York Times, zou volgens hem bovendien een gracht met krokodillen en slangen moeten worden aangelegd. En anders kunnen ze die indringers toch gewoon in hun been schieten?
Anna Chai en Aaron Saidman hebben in 2018 acht gezinnen gefilmd, waarvan één of meerdere leden illegaal in de Verenigde Staten verblijven. Ze kunnen elk ogenblik opgepakt worden door de Amerikaanse overheidsdienst ICE. Van oudsher gaat het veelal om economische vluchtelingen, mannen uit Latijns-Amerika die geld willen verdienen om thuis een gezin te kunnen onderhouden. Tegenwoordig betreft het echter ook steeds vaker immigranten die op de vlucht zijn geslagen voor (bende)geweld in eigen land. Hun schrijnende verhalen worden in deze activistische documentaireserie gesandwicht, om zo de grotere problematiek van Trumps klopjacht op immigranten, waarbij volstrekt onschuldige kinderen zonder scrupules van hun familie worden gescheiden, in beeld te brengen.
Aflevering 1 introduceert bijvoorbeeld Luis uit Honduras, die sinds 2012 in de Verenigde Staten verblijft. Zijn zwangere vrouw Kenia is opgepakt in Kansas en zal worden uitgezet. Samen met zijn driejarige zoontje Noah gaat Luis haar uitgeleide doen, waarbij hij het gevaar loopt dat hij zelf, of z’n zoontje, ook het land moet verlaten. De Israëliër Ron leeft al sinds 2001 illegaal in de VS. Hij heeft kinderen die in z’n huidige land zijn geboren en dus Amerikaans staatsburger zijn, maar mag hij zelf ook blijven? En Alejandra, sinds 1998 illegaal in het land, kan sinds een verkeerscontrole in 2013 elk ogenblik gedeporteerd worden. Blijven haar dochters dan bij echtgenoot Temo, een voormalige militair die op Trump stemde? Of gaan ze met haar terug naar Mexico, een land waaraan zijzelf vooral traumatische herinneringen heeft?
Chai en Saidman beperken zich veelal tot observeren en laten hun hoofdpersonen vrijwel ongefilterd hun persoonlijke verhaal doen. Bij sommige nieuwkomers of hun advocaten en pleitbezorgers hadden enkele kritische vragen niet misstaan. Nu worden bepaalde mensen die, hoe begrijpelijk ook, doelbewust illegaal naar de VS zijn gekomen wel heel eenvoudig alleen als slachtoffer neergezet. Tegelijkertijd toont Living Undocumented wel op indringende wijze de achterkant van Trumps wrede deportatiebeleid en worden immigranten die door hem stelselmatig zijn gedehumaniseerd, als ongedierte dat maar het beste kan worden verdelgd, weer overtuigend vermenselijkt. Het zijn doodgewone mannen en vrouwen die, zoals ieder van ons, simpelweg het beste willen voor hun geliefden en zichzelf. En dat zou niemand hen kwalijk mogen nemen.
Punk gaat nooit verloooooren! Althans volgens enkele ogenschijnlijk goed geconserveerde iconen van het ruige rockgenre in dit aanstekelijke documentaire-vierluik. De ultieme middelvingermuziek stak in de jaren zeventig zijn lelijke kop op, kreeg tijdens de eighties onder de noemer hardcore een erg grimmig karakter en kon in de negentiger jaren als poppunk eindelijk commercieel worden geëxploiteerd. Intussen was het ooit zo dwarse genre natuurlijk allang ingekapseld door de muziekindustrie, waarop het in het openbaar altijd had gespuugd.
Niet dat de gestaalde miniserie Punk (219 min.) daar al te veel aandacht aan besteedt. De nadruk ligt, zoals gebruikelijk in dit soort muziekdocu’s, op het bewieroken van de eigen helden. Dat is in het geval van punk eerder gedaan, maar niet vaak beter of completer. De serie van Jesse James – goede naam trouwens voor een regisseur van een punkfilm – Miller behandelt niet alleen de beginperiode, toen de punkmuziek en -lifestyle hun naam vestigden, maar brengt ook de periode van de grote commerciële doorbraak – of, zo je wilt, de grote uitverkoop – in beeld.
Aflevering 1 richt zich op de Amerikaanse voorvaderen van het genre (The MC5, Stooges, New York Dolls en Ramones). In het tweede deel staat de Britse sensaaaaatie die daarop volgde (Sex Pistols, Damned en The Clash) centraal. De Amerikaanse hardcorescene van begin jaren tachtig (Bad Brains, Black Flag, Dead Kennedys en Minor Threat) bevolkt episode 3. En in de slotaflevering (Bad Religion, Nirvana, Green Day, The Offspring en Rancid) worden tenslotte grunge en skatepunk als soundtrack voor de alternatieve jeugd belicht.
Deze slicke serie heeft een lekker verteltempo, is natuurlijk dichtgesmeerd met opwindende muziek en beschikt bovendien over een behoorlijke sterrencast met vedettes (en usual suspects) als Iggy Pop, Wayne Kramer, Johnny Rotten, Marky Ramone, Debbie Harry, Joan Jett, Ian MacKaye, Jello Biafra, Henry Rollins, Flea, Brett Gurewitz, Billie Joe Armstrong, Josh Homme en Dave Grohl. Zij stralen in zowat alles uit dat punk behalve muziek vooral ook een attitude is. Van: Wij tegen de rest. Waarbij alles mag, zolang het maar punk is. Zoiets.
’Het is heel eenvoudig’, zegt Penelope Spheeris, maakster van de klassieke punkdocu The Decline Of Western Civilization uit 1981, daarover. ‘Je bent het en je snapt het. Of je bent het niet en snapt het dus ook niet.’ Waarbij je je automatisch afvraagt: zouden al die sprekers, die je ervan verdenkt dat ze, net voordat de cameraploeg binnenkwam, nog gauw even een kleurspoelinkje door hun haar hebben gedaan en het nog eens lekker door elkaar hebben gehusseld, bijvoorbeeld nooit een héél klein beetje moe worden van de punkmores en bijbehorende haarkloverij? Zulke vragen stel je echter niet in een ode aan een muziekstroming die staat of valt bij kwalificaties als ‘authenticiteit’ en ‘street credibility’.
Ook dat heeft overigens zijn charme. Als Miller op een platenspeler oude punkklassiekers zoals I Wanna Be Your Dog of Anarchy In The UK afspeelt voor zijn gesprekspartners, blijven die lekker in hun rol en zingen of luchtgitaren enthousiast mee. Het levert fraaie taferelen op. Van metershoge helden die zichzelf terugbrengen tot doodgewone punks. En dat zou je de essentie van de stijlvorm kunnen noemen.
Leven we in het zesde en laatste stadium waarin elk wereldrijk ooit terechtkomt? Die vraag gooit de documentaire Four Horsemen (98 min.) met de nodige bravoure in de lucht. Elk rijk, in dit geval het vrije Westen, gaat ongeveer 250 jaar mee, zo stelt Sir John Glubb in zijn boek The Fate Of Empires. Zo’n tien generaties. En dan breekt de laatste fase aan, ‘the age of decadence’. Daar zitten we nu middenin. Als iconen van dit geperverteerde stadium voert regisseur Ross Ashcroft in deze pamflettistische film uit 2011 enkele bekende babyboomers op, zoals Bill Clinton, Silvio Berlusconi en een showman/ondernemer die dan nog op geen enkele manier in verband wordt gebracht met het Amerikaanse presidentschap.
De Britse filmmaker bouwt zijn linksige video-essay, gemaakt in de nasleep van de financiële crisis van 2008, vervolgens op rond vier hedendaagse varianten op de Bijbelse ‘ruiters van de apocalyps‘: een roofzuchtig financieel systeem, escalerend georganiseerd geweld, stuitende armoede bij miljarden mensen en het uitputten van de natuurlijke grondstoffen van de aarde. Ashcrofts pleidooi is helder: het vigerende maatschappij-paradigma moet op de helling. De dog-eat-dog samenleving heeft zijn langste tijd nu echt gehad.
Zover is het natuurlijk nog niet. Met een dwingende voice-over en 23 vooraanstaande denkers, waaronder sociaal epidemioloog Richard Wilkinson, de Nobel Prijs-winnende econoom Joseph Stiglitz en filosoof (en vaste gast in dit soort films) Noam Chomsky, legt Ashcroft dus eerst de vinger op de zere plek. Bij een kapitalistische wereld die volgens hem in werkelijkheid neerkomt op ‘socialisme voor de rijken’. De overheid mag overal de brandjes blussen die door de zichzelf verrijkende elite zijn gesticht. Nadat hij die diagnose heeft gesteld, proberen de filmmaker en zijn pratende hoofden vervolgens een remedie te formuleren: samenwerking in plaats van competitie.
Four Horsemen is goed gedocumenteerd, bevat interessante sprekers en spoort echt aan om na te denken over de tijd en wereld waarin we leven. De film is zo nu en dan wel wat prekerig en wordt waarschijnlijk vooral in eigen parochie goed verstaan. Of we inderdaad in de nadagen van Het Moderne Rome leven, valt bovendien waarschijnlijk pas ná de eventuele val van het rijk vast te stellen. Al is het natuurlijk wel héél opmerkelijk dat Ross Ashcroft destijds, een jaar of vijf voordat hij zich verkiesbaar stelde voor een politiek ambt, al een icoon van deze decadente tijd herkende in die ene patserige zakenman met dat voluptueuze kapsel…
Morpheus,
de Griekse god van dromen, wikt en beschikt. En wij, gewone mensen, zijn niet
meer dan pionnen in zijn ondoorzichtige spel. Komt de slaap of juist niet? En
hoe komt-ie dan? Zacht en kalm? Of woest en eng? En wanneer dan? Als je hem
zoekt. Of steeds weer als je uit zijn greep probeert te blijven? En ook als we
gewoon wakker zijn, ijlt zijn werk natuurlijk na. Als een zoete herinnering of
onvervulde droom.
In De Armen Van Morpheus (80 min.) leven we levens die
doorgaans verborgen blijven voor anderen. Dolend door een naargeestige wereld
bijvoorbeeld. Zoals de ogenschijnlijk goedlachse Emily Simons, een
Surinaams meisje met veelkleurig rastahaar en een verleden als Jehova’s
getuige. Overdag probeert ze de beelden van de nacht op alle mogelijke manieren
kwijt te spelen. Als clown en als illustrator bijvoorbeeld. Maar wat vertellen
die beelden over haar en haar (familie)verleden?
Deze associatieve film van Marc
Schmidt doolt als een slaapwandelaar door een wereld vol schimmige dagen en
doorwaakte nachten. Langs restless
legs, die een man van middelbare leeftijd regelmatig midden in de nacht tot
een fietstocht door de stad dwingen. Via de aandoening narcolepsie, waardoor een
jonge vrouw elk onbewaakt ogenblik kan worden overvallen door slaap en heftige
dromen. Voorbij het zogenaamde exploding
head syndrome, dat een man harde en vaak enge geluiden laat horen tijdens
het inslapen of wakker worden.
En dan zijn er nog mensen met reguliere in- of doorslaapproblemen, die het
dagelijks leven niettemin danig kunnen ontwrichten. ‘Het is alsof er een
vuist in je lijf duwt: wakker blijven!’, vertelt de Vlaams schrijfster Astrid Haerens bijvoorbeeld over haar
problemen om de slaap te vatten. ‘Maar het ergste aan slapeloosheid is dat je
nooit kunt ontsnappen aan jezelf.’ Ze zou zichzelf soms zo graag willen
kwijtspelen, zegt ze met gevoel voor drama. Of de ervaring op zijn minst willen
delen. In haar nachtelijke omzwervingen van de geest staat ze evenwel volstrekt
alleen.
Schmidts film is als een koortsachtige symfonie van beelden en geluiden, die zich ongevraagd aandienen, de hele boel ontregelen en dan weer wegsterven. Als kijker blijf je verbluft achter. Totdat Morpheus ze later, in de irrationaliteit van onze eigen nachtelijke uren, weer ontsluit in ons hoofd: een meisje in ondergoed dat in het aardedonker door het water waadt, de man die in zijn kamer met geluidsversterkers een kakofonie van sound en feedback produceert of een willekeurig ander tafereel uit deze zinnenprikkelende film dat je tijdens het kijken misschien niet eens bijzonder was opgevallen…
Als mensen bestaan we bij de gratie van onze verhalen. Ze definiëren ons, bestendigen onze normen en waarden en zorgen voor een gezamenlijk heden, verleden en – hopelijk – toekomst. Stones Have Laws (100 min.) is als een bundel verhalen. Tezamen vormen ze de narratief van de Marrons, een volk dat leeft in het Surinaamse regenwoud.
De verstilde film van de Nederlandse kunstenaars Lonnie van Brummelen en Siebren de Haan en de Surinaamse theatermaker Tolin Alexander is in nauwe samenwerking met het Marron-volk tot stand gekomen, als gevolg van wat ze zelf ‘een experimenteel proces van collectief script maken en performance’ noemen.
Het
resultaat is een soort synthese van documentaire, poëzie en theater, waarin de
Marrons de relatie leggen tussen de wereld van hun voorouders, met de
bijbehorende vertellingen, muziek en gebruiken, en hun dagelijkse
beslommeringen in de tegenwoordige tijd, die zich nog altijd in een parallel
universum lijken af te spelen.
Of dat zo zal blijven, is echter maar de vraag. Ook de wereld van de Marron-gemeenschap, hier vervat in kalme en weidse shots, dreigt te worden ontdaan van zijn idyllische karakter. Ontbossing, juist, door multinationals waarvoor de inheemse bevolking niet meer is dan een voetnoot in hun eigen succesverhaal.
Deze film bestaat bij de gratie van die majestueuze biotoop en de lange monologen die de Marrons hierover via de kijker, alsof het locatietheater is, tegen elkaar afsteken. Stones Have Laws is daardoor geen allemansvriend, maar een zorgvuldig geënsceneerd verhaal dat oprechte aandacht vraagt. En anders gewoon, zonder dat iemand er erg in heeft, in het luchtledige verdwijnt.
De grootte van het podium, hun eigen torenhoge
ambities of gewoon het noodlot zet soms sporters tegenover elkaar, die voor
altijd in één adem zullen worden genoemd. Muhammad Ali en Joe Frazier. Tonya
Harding en Nancy Kerrigan. Bjorn Borg en John McEnroe. Met gouden pen zijn hun
al dan niet heroïsche gevechten in de sportgeschiedenisboeken bijgeschreven.
Een ander duo dat tot elkaar veroordeeld is geraakt staat centraal in de stevige documentaire The Fall (90 min.): Mary Decker en Zola Budd. Tijdens de Olympische Spelen van 1984 in Los Angeles bonden ze de strijd met elkaar aan op de 3000 meter. De Amerikaanse wereldkampioene tegenover een frêle Zuid-Afrikaanse tiener, die het liefst blootvoets liep en net voor de Spelen was ingelijfd door de Britse ploeg.
Als blanke atlete uit een land dat wereldwijd werd geboycot vanwege het Apartheidsregime,
lag Budd toen al gedurig onder vuur. Ze wilde zich niet uitspreken tegen de
misstanden in haar land. Zelf zegt ze nu dat ze toentertijd niet eens wist wie
Nelson Mandela was. De man was immers al voor haar geboorte vastgezet en werd
sindsdien stilgezwegen in Zuid-Afrikaanse media. Het klinkt niet eens heel
ongeloofwaardig.
Terwijl Zola Budd ongewild het middelpunt was van een politieke
controverse, werd ook de druk op haar Amerikaanse rivale, de gedoodverfde
favoriete Decker, flink opgevoerd. Dit moesten haar Spelen worden. Nadat ze al
enkele edities, buiten haar eigen schuld, aan zich voorbij had moeten laten
gaan. Maar was de ogenschijnlijk zo goedlachse loopster uit Californië nog wel
onverslaanbaar?
Los van elkaar blikken de twee atleten ruim dertig jaar na dato terug op de
aanloop naar de wedstrijd die hun levens zou definiëren. De herinneringen van
Decker en Budd zijn parallel gemonteerd door filmmaker Daniel Gordon (die
eerder al sportdocu’s als George
Best: All By Himself en het ijzersterke 9,79 regisseerde). Hij werkt
zo gestaag toe naar het dramatische moment tijdens de Olympische finale dat hen
allebei zal breken.
Die ene fatale misstap, waarbij de meningen verschillen over wie die op zijn geweten heeft, maakte de twee rivalen tevens tot aartsvijanden. Het is de vraag of de twee dames die schaduw van zich af weten te werpen en in de slotmeters van deze film alsnog tot een oprechte verzoening kunnen komen.
De wereld leerde haar kennen als Marianne. Spreek uit:
Merien. Van So Long,
Merien, het klassieke lied van Leonard
Cohen. In werkelijkheid sprak je het gewoon uit als Marianne. Ze was de
muze van de Canadese zanger. De twee ontmoetten elkaar in de jaren zestig op
het Griekse eiland Hydra, waar ze gedurende enige tijd een relatie zouden
hebben.
Het waren de jaren van vrije liefde. Cohen was druk bezig om een serieuze reputatie als ladies’ man te verwerven. En Marianne Ihlen hield er eveneens scharrels op na. Zo kwam ook de jeugdige Nick Broomfield, een halve eeuw later inmiddels een bekende filmmaker, in beeld. Hij heeft nu een documentaire gemaakt over de romance tussen de gevierde sombermans en de Scandinavische vrouw die hem tot zulke hoogstaande muziek inspireerde.
Marianne & Leonard: Words Of Love (99 min.) is een wat onevenwichtige film. Het Leonard-deel is tamelijk standaard: opkomst, (bijna-)ondergang en comeback van een intrigerende zanger en songschrijver. Daartegenover staat het in wezen interessantere deel over de vrouw, die zich dienstbaar opstelde aan De Grote Kunstenaar en hem uiteindelijk moest laten gaan. Omdat die publiek bezit was geworden van zo ongeveer het complete vrouwelijke geslacht. Waarna de man periodes van diepe neerslachtigheid doormaakte en zich bovendien enkele malen terugtrok in een klooster.
Zo nu en dan neemt Broomfield dat verhaal hoogstpersoonlijk bij de hand en voegt hij zijn eigen ervaringen met de door hem bewonderde Marianne toe. Die willen echter maar niet echt tot leven komen en vormen bovendien slechts moeizaam een eenheid met de rest van de vertelling, die is opgebouwd rond audio-interviews met de twee hoofdpersonen en actuele gesprekken met mensen die zich in hun directe omgeving ophielden. Waarbij Leonard toch steeds de hoofdrol krijgt toebedeeld en zijn muze genoegen moet nemen met een rol op de achtergrond.
Alle betrokkenen spreken van Een Grote Liefde – al schijnen de liefdes van kunstenaars sowieso nooit klein en nietig te zijn – die zich geheel volgens het welbekende patroon heeft voltrokken. ‘Liefde (of geen liefde), en ouder worden, en dan de Dood’, zei Gerard Reve daarover al. En nét voordat Leonard en Marianne allebei de oversteek naar de andere wereld gingen maken, vonden ze elkaar weer in een allerlaatste rendez-vous, dat de vanzelfsprekende en ontroerende climax van dit liefdesportret vormt.
Is het portret dat Davis Guggenheim in Inside Bill’s Brain: Decoding Bill Gates (157 min.) schildert van Microsoft-oprichter Bill Gates méér dan een alibi om de schijnwerper te zetten op enkele van ’s mans liefdadigheidsprojecten? Hij slaagt er weliswaar redelijk in om te vatten wat er omgaat in Gates’ hoofd, maar waar het hart van de oppernerd werkelijk van overslaat blijft ongewis.
Wat zijn zussen, echtgenote Melinda, vrienden, collega’s en mede-filantroop Warren Buffett in deze driedelige miniserie te berde brengen, komt in elk geval zelden écht onder de waterlijn. De hoofdpersoon zelf laat zich ook niet zomaar in z’n ziel kijken. En interviewer Guggenheim is er de man niet naar om met gestrekt been het gesprek in te gaan met Gates. Als hij met hem door het bos of de woestijn gaat wandelen, een terugkerend tafereel in de docu, houdt de filmmaker het vooral algemeen en gezellig. Met vragen die gemakkelijk zijn te omzeilen.
Tussendoor is er lekker veel ruimte – als je tenminste geïnteresseerd bent in ’s mans goede werken – voor enkele speerpunten van The Bill And Melinda Gates Foundation: schoon drinkwater en goede riolering in ontwikkelingslanden, een vaccin tegen polio, vrouwenrechten en de strijd tegen klimaatverandering. Loffelijke initiatieven, zonder twijfel, met ontegenzeggelijk ook maatschappelijke impact. Van een bolleboos die het hart (toch wel) op de goede plaats lijkt te hebben, dat ook. Maar niet per definitie het meest inspirerende basismateriaal voor een vlammende vertelling, die nog dagen nazindert.
Dat past ook wel bij de protagonist. Bill Gates is zonder twijfel een ontzettend gedreven vent, maar hij opereert tevens erg rationeel. Voor zijn huwelijk met Melinda streepte hij bijvoorbeeld op zijn slaapkamer de voor- en nadelen van trouwen tegen elkaar af op een whiteboard. Logisch, toch? Hij drukt zich in deze serie doorgaans ook weinig prikkelend uit. ‘Ongewoon’, noemt hij bijvoorbeeld de plotselinge dood van zijn jeugdvriend Kent Evans, die toch een vormende ervaring voor hem moet zijn geweest. En daarna is hij, wel zo praktisch, doorgegaan met zijn leven en carrière.
Ook opmerkelijk: over Bills geruchtmakende ruzie met mede-Microsoft-oprichter Paul Allen, die in 2018 overleed, komt zo ongeveer iedereen aan het woord. Behalve de hoofdpersoon zelf. Die houdt zijn kaken zoveel mogelijk op elkaar en laat zeker het achterste van zijn tong niet zien. Het is de makke van Inside Bill’s Brain dat hij daarmee wegkomt. Daardoor is dit drieluik, waarin Davis Guggenheim zelf als verteller alle zeilen moet bijzetten om de verschillende verhaallijnen te verbinden en zo nu en dan animaties gebruikt om delen van Gates’ leven te verbeelden, uiteindelijk een tamelijk zouteloze mixture van geautoriseerde biografie en op zichzelf best interessante goede doelen-televisie geworden.
Was ze wel opgewassen tegen haar taak? Kon ze dat, als vrouw, überhaupt zijn volgens sommige mannen in haar omgeving? Als compromiskandidaat werd Golda Meir in 1969 op 71-jarige leeftijd de eerste en enige vrouwelijke premier van Israël (en de derde vrouwelijke leider in de wereldgeschiedenis). Tijdens haar vijfjarige ambtstermijn loodste ze haar land door crises als de Uitputtingsoorlog, ‘het bloedbad van München’ en de Jom Kippoer-oorlog, maar ze bleef omstreden. ‘IJzeren Dame’ of toch ‘Moeder Van Israël’?
In het traditionele portret Madam Prime Minister (52 min.), volledig opgebouwd uit zitinterviews en archiefmateriaal, zijn voor- en tegenstanders (kleinzoon Gideon, medewerkers, politici, journalisten en vertegenwoordigers van de Mossad) het nog altijd niet eens of ze nu een vloek of een zegen voor het land was. Israëls slechtste premier ooit, zegt de één in deze degelijke film van Sagi Bornstein, Udi Nir en Shani Rozanes. Een ander is dan weer van mening dat ze een belangrijke bijdrage aan haar land heeft geleverd en tegenwoordig niet voldoende op waarde wordt geschat.’
Als u er nu zo op terugkijkt’, vraagt een journalist de hoofdpersoon aan het eind van haar leven, ‘had u de baan dan moeten aannemen?’ Golda Meir aarzelt geen moment: ‘Ik heb in elk geval alles gegeven wat ik in me had. Of dat genoeg was of niet, kan ik zelf niet beoordelen.’ Verklaard tegenstander Uri Avnery, een journalist en voormalig lid van de Knesset die in de hele documentaire geen goed woord voor haar over heeft gehad, verwoordt het zo: ‘Vergeleken met haar opvolgers was ze een geweldige vrouw.’
De gimmick is eigenlijk te lachwekkend om nog enige vorm van seksuele opwinding toe te laten: Linda Lovelace zou een clitoris in haar keel hebben. En er is maar één manier om die te stimuleren. Deep throat, juist. Waarbij zij dan óók een orgasme krijgt. Een smakelijke premisse, die het mannelijke publiek destijds natuurlijk héél goed uitkwam.
De Amerikaanse pornofilm, die op 12 juni 1972 in première ging, zou een enorm kassucces worden. Een B-productie die een habbekrats, slechts 25.000 dollar, had gekost en uiteindelijk jarenlang in de bioscoop zou draaien en meer dan zeshonderd miljoen opbracht. Intussen kwam er een serieuze discussie over de vrijheid van meningsuiting op gang (en werd Deep Throat tevens de schuilnaam van de mysterieuze klokkenluider in het Watergate-schandaal).
De lekker schmutzige documentaire Inside Deep Throat (85 min.), een titel die verwijst naar de infame Deep Inside-seksfilmserie, neemt de kijker mee naar de tijd dat pornografie nog werd gezien als een belangrijk onderdeel van de seksuele revolutie en een soort cultuuroorlog met vertegenwoordigers van Conservatief Amerika, zoals de moraalridder Charles Keating, op gang bracht.
De filmmakers Fenton Bailey en Randy Barbato reconstrueren het maakproces van de film (met sleutelfiguren als regisseur Gerard Damiano en acteur Harry Reems), laten erotische kopstukken als Hugh Hefner, Xaviera Hollander en Larry Flynt aan het woord over de bijbehorende industrie en schetsen met opiniemakers als Gore Vidal, Camille Paglia en Norman Mailer het maatschappelijke klimaat (dat bijvoorbeeld gestalte kreeg via de actie porNO).
Het geheel wordt in deze sappige docu uit 2005 opgediend met jofele archiefbeelden, kekke seventiesmuziek én acteur Dennis Hopper als verteller en krijgt nog een rauw randje als de veelbesproken seksfilm blijkt te zijn gefinancierd met maffiageld en de grote ster Linda Lovelace begint te beweren dat ze in werkelijkheid wordt verkracht als ze haar orale arbeid verricht voor de camera.
Na het bekijken van de korte documentaire Alleen Op De Wereld (22 min.) ben ik een beschrijving van de film gaan zoeken. Op de website van het Nederlands Film Festival vond ik: ‘Anna en Kjeld zoeken ieder op hun eigen manier naar een invulling van het leven en naar iets wat ze kunnen achterlaten. Maar zit de zin van het leven in antwoorden, of juist in het vragen?’ Check.
De tekst vervolgt: ‘We staan op, gaan naar ons werk, eten en gaan naar bed.
Draait het leven om dagelijkse rituelen of is er een diepere, ondoorgrondelijke
betekenis? Kjeld woont omringd door de natuur in zijn kleine huisje en wordt
binnenkort vader. Hij zoekt voldoening in een simpel leven. Anna is een jonge
kunstenaar en zoekt naar antwoorden in haar poëzie en muziek. Zo proberen ze
allebei het schijnbaar zinloze leven toch zin te geven. Hoe moeten wij leven
als er nergens antwoorden te vinden zijn?’
De vraag stellen is hem beantwoorden, zou ik bijna zeggen. Maar
ik weet het natuurlijk ook niet. Belangrijker: correspondeert deze beschrijving
ook met de film die ik zojuist heb gezien?
Geen idee. Dát antwoord moet ik helaas schuldig blijven. Feit is dat ik na ruim
twintig minuten nog geen vat had gekregen op deze documentaire van Iris
Grob: wat wil die soepele stroom van prachtige beelden, afwisselend
hectisch en kalm gemonteerd en bijeengehouden door Anna’s gedragen muziek, me
eigenlijk vertellen?
Behalve dat het leven verwarrend is, vaak zinloos lijkt en vraagt om een terugkeer naar de essentie ervan: nieuw leven (dat dan vervolgens zelf ook weer op zoek mag naar de zin van dit alles). Zou je je als maker niet íets meer naar je publiek moeten richten? vroeg ik me na afloop af. Zonder dat je meteen helemaal op je hurken gaat voor de kijker. En toen belandde ik dus op de website van het Nederlands Film Festival en constateerde dat mijn verwarring waarschijnlijk precies de bedoeling was geweest.
Tango, Tangor, Ergo Sum, aldus hoogleraar filosofie Wilhelm Schmid. Ofwel, in goed Nederlands: ‘Ik raak en word aangeraakt, dus ik ben.’ Een treffend parool voor de korte documentaire Huidhonger (21 min.). In deze bijna tactiele film, een soort documentaire-variant op ASMR, verkent Lieza Röben het belang van lijfelijk contact voor de menselijke soort.
Ze doet dit via drie tedere
portretjes van mensen die zich volledig bloot lijken te geven voor haar camera.
Van een jonge vader, die zelf nooit vaderliefde heeft gekend. Het gevoel van
die hand in je nek die dwingt, koost en stuurt is hem bijvoorbeeld volledig
vreemd. Is hij er klaar voor om dat nu wel mee te geven aan zijn kind?
Van een openhartig Vlaams stel
dat elkaar op latere leeftijd heeft gevonden. ‘Ik had via de kleinkinderen een
pluchen beer gekregen’, vertelt Zij over de periode dat ze alleen was. ‘En die
is mijn toeverlaat geweest in bed.’ Via een mooie, intieme scène in bad,
waarbij Hij haar liefdevol inzeept, wordt tastbaar hoe haar nieuwe geliefde levert
waaraan ze zo lang ‘nood’ heeft gehad.
En van een jonge vrouw, die een tijd nauwelijks lichamelijk contact had en vooral knuffelde met haar kat. Totdat ze ineens een vriendje kreeg. ‘Ik merkte dat ik me toen zo anders voelde’, herinnert ze zich. ‘Als ik op straat liep voelde ik me ineens onderdeel van de wereld. Ik dacht, hé, ik hoor er gewoon weer bij. Ik ben ook mens. Net als al deze mensen.’
Röben komt héél dichtbij haar hoofdpersoon. Letterlijk: met close-up shots van hun gezicht en lichaam. En figuurlijk: via persoonlijke ontboezemingen, in de vorm van een monologue intérieur, waarin ze hun hart binnenstebuiten keren. Huidhonger wordt zo een film waardoor je echt wordt aangeraakt en waarvan je zelf, of je nu wilt of niet, ook aanrakerig wordt.
‘Ben ik dan racistisch opgevoed?’,
vraagt Saskia
Vredeveld zich hardop af. ‘En heb ik me daar nooit van losgemaakt?’ De
documentairemaakster groeide op in Kaapstad, toen Zuid-Afrika nog volledig in
de ban was van Apartheid.
In de witte wijk waar de kleine Saskia woonde, was het leven echter perfect.
Veilig en vrij. Je zag er geen zwarten.
Het was A Fool’s Paradise (78 min.),
vindt ze nu. Je schaamt je ervoor dat je er ooit gelukkig was. Behalve de
plekken van haar jeugd bezoekt de Zuid-Afrikaanse Nederlandse voor deze film
ook de plaatsen waar ze destijds uit de buurt moest blijven, townships die
je als witte alleen met zwarte begeleiding kunt betreden. Zou ze zich nog
altijd thuis kunnen voelen in het land, dat ze op zeventienjarige leeftijd
verliet voor de geboortegrond van haar ouders, Nederland?
Zo wordt deze bespiegelende roadmovie, langs plaatsen
met vertrouwd
klinkende plaatsnamen als Haarlem, Middelburg en Amersfoort, een
heel persoonlijke zoektocht door heden en verleden van Zuid-Afrika.
Vredeveld zelf fungeert daarbij als gids. Haar familiefilmpjes – waarin de
comfortabele achterkant van het Apartheidsregime, van bevoorrechte blanken zoals
de prille Saskia, wordt getoond – vormen daarbij een prima routebeschrijving:
wat staat er op die beelden en voor welke herinneringen zorgen die? En, vooral,
wat ontbreekt er in dat ogenschijnlijk idyllische verleden?
Ze ontmoet gewone Zuid-Afrikanen, zwarte inwoners en Afrikaners, en portretteert hen binnen hun eigen uithoek van het land dat ze dacht te kennen. Samen maken ze de balans op over het huidige Zuid-Afrika, waarbij de filmmaakster haar eigen geschiedenis, denkbeelden en (schuld)gevoelens steeds verbindt met de turbulente recente historie van het nog altijd door tegenstellingen, armoede en geweld verscheurde land.
A Fool’s Paradise is zeker geen rozige, slechts door weemoed ingegeven trip nostalgia. Vredeveld, tegelijkertijd insider en buitenstaander, gaat in deze moedige film tevens de confrontatie aan met haar eigen (vroegere) vooroordelen en probeert in het reine te komen met het roomblanke leven dat ze leidde in een inktzwarte periode van haar (voormalige) vaderland. In ‘Dat Andere Zuid-Afrika’ dat nooit meer terugkomt en toch steeds weer op haar netvlies verschijnt.
GroenLinks en de Partij van de Arbeid hebben zich netjes
afgemeld, vertelt voorzitter Rien aan een ander lid van het amusementsorkest Door Wilskracht Sterk (23 min.). ‘Voor
de rest heb ik geen afmelding gekregen van de andere partijen. Dus die zouden
allemaal kunnen komen. Misschien dat burgemeester Marcouch aanwezig kan zijn…’
Als het plaatselijke orkest, onder leiding van Riens zoon
Rico, start met een heel toepasselijke versie van de soulhit Gimme Some Lovin’ is het
zaaltje in de Arnhemse volkswijk Malburgen
echter vrijwel leeg. Alleen de gebruikelijke gasten en vrijwilligers zijn
opgedraafd om steun te geven aan de vereniging die zijn eigen plek kwijt dreigt
te raken.
Op de locatie waar nu Door
Wilskracht Sterk huist, moeten straks nieuwe woningen verschijnen. En de
gemeente Arnhem weigert zich in te spannen om een ander onderkomen te zoeken
voor Rien en zijn ‘familie’. Filmmaakster Nina
Karim van Oort slaat hen rustig gade als ze die klap proberen te verwerken
en op tegenacties zinnen.
Met lange statische shots, en een half oog op de klok, observeert de filmmaakster hoe het hechte gezelschap gewoon Carnaval viert, de vaste bingoavond houdt en nieuwe nummers instudeert. Bij elkaar hebben ze een thuis gevonden, dat nu dreigt te worden weggevaagd. Raken ze de anderen, en zichzelf, daarmee kwijt?
‘Ze denken gewoon dat ze hier met domme mensen te maken hebben’, stelt een vrouw tijdens een vergadering over hoe het nu verder moet. ‘Omdat we hier in een achterstandsbuurt wonen’, valt een ander haar bij. ‘Dat is in elk geval wel zoals je aangesproken wordt’, constateert een man tenslotte scherp. ‘Hier woont dom volk. En dat domme volk zal wel ‘ja’ zeggen.’
Het antwoord luidt echter ‘nee’ en wordt glashelder uitgedragen tijdens een protestdemonstratie, waarvoor natuurlijk een toepasselijk nummer moet worden ingestudeerd: They Don’t Care About Us. Het is de treffende climax van een bijzonder aandoenlijk groepsportret.
De DocUpdate 