Edward Said: Between Worlds

Dogwoof

Hij is geboren in een land dat niet meer staat. Als Edward Said (1935-2003) ziet dat er in zijn paspoort staat dat hij ter wereld is gekomen in de Israëlische stad Jeruzalem, stelt hij alles in het werk om dit te laten corrigeren. Dat Israël moet weg. Hij werd geboren in Jeruzalem, de belangrijkste stad van Palestina.

In dat ene ‘kleine’ voorbeeld zit Saids complete levensmissie opgesloten. Het is vernederend om te moeten zeggen dat we bestaan, stelt hij in de documentaire Edward Said: Between Worlds (108 min.) van Maiken Baird. Dat we hebben bestaan. De Palestijnse Amerikaan plaatst dit ook binnen een groter kader: wie is er de baas van de geschiedenis? Wie bepaalt dus hoe het was, is en moet zijn?

In de casus van zijn eigen volk is dat helder voor hem: Israël, gesteund door het westen. Ruim vierhonderd Palestijnse gemeenschappen zijn verdwenen. Ze lijken volledig uit de geschiedenisboeken te zijn geschrapt. Toen in 1948 de staat Israël werd uitgeroepen, hield Palestina simpelweg op te bestaan. Zijn hele familie werd van huis en haard verdreven en gaat sindsdien door het leven als vluchteling.

De Nakba heeft ook zijn eigen leven bepaald. Edward Said gaat niet de geschiedenis in als professor literatuur, verdienstelijk pianist of succesvol schrijver, maar als eloquente en onvermoeibare pleitbezorger van de Palestijnse zaak. Deze film bestaat voor het leeuwendeel uit ’s mans televisieoptredens, bij Michaël Zeeman en Anil Ramdas bijvoorbeeld, waarin hij laat zien dat hij over de gave des woords beschikt.

Met zijn invloedrijke boek Orientalism (1978), waarmee hij uitgroeide tot een grondlegger van postkoloniale studies, heeft Edward Said die kwestie ook binnen een breder perspectief geplaatst: over hoe in het westen, zowel in films en de massamedia als binnen de wetenschap, voortdurend generalisaties over Arabieren worden rondgepompt. Die rechtvaardigen vervolgens allerlei misstanden.

En daarover spreekt hij zich dan weer scherp uit. Benjamin Netanyahu wil als Israëlische ambassadeur voor de Verenigde Naties bijvoorbeeld niet met hem praten. ‘Want hij wil mij doden.’ Bibi wil zelfs niet in hetzelfde gebouw verblijven. Ook met de Palestijnse leider Yasser Arafat (PLO) heeft Said na de Oslo-vredesakkoorden een appeltje te schillen. Die heeft volgens hem de ‘Palestijnse overgave’ gelegitimeerd.

Meer nog dan een portret van de man Edward Said wordt deze film van Maiken Baird zo een exegese van zijn ideeën. De Palestijnse intellectueel is zelf ook vrijwel permanent aan het woord. Vanachter die rake woordenvloed komen een levenslange balling en een verweesd volk tevoorschijn, die hun identiteit willen bewaren. Een kwestie die door de ontwikkelingen in Gaza nog altijd uiterst urgent en actueel is.

Veel Palestijnen bewaren thuis niets voor niets sleutels, papieren en andere parafernalia uit vervlogen tijden, stelt hij, in deze film die de culturele en historische context van het schijnbaar onoplosbare conflict in het Midden-Oosten schetst. Om dat vroegere leven te onthouden – en te bewijzen dat zij wel degelijk hebben bestaan.

Onze Strijd: Het Einde Van Nederland Wordt Beter

Interakt Productions / Omroep Zwart / zondag 29 november, om 22.40 uur, op NPO2

Afgaande op de doelen die Nederland Wordt Beter zich vijftien jaar geleden heeft gesteld – educatie over het koloniale verleden, een inclusief sinterklaasfeest en een Nationale Herdenking Slavernijverleden – kan de antiracistische beweging alleen als succesvol worden betiteld. Dat succes kwam wel met een prijs: demonstranten van het project Kick Out Zwarte Piet (KOZP) werden bij Sinterklaasintochten regelmatig verwelkomd met woede en geweld, dat zich soms ook uitstrekte tot hun thuissituatie.

Op 5 december 2025 geven boegbeeld Jerry Afriyie, medeoprichter Raul Balai en de andere activisten, zoals overigens vooraf al bepaald, het stokje door. In Onze Strijd: Het Einde Van Nederland Wordt Beter (50 min.) volgt Naomi White hen, terwijl ze de laatste puntjes op de i zetten. In het weerspannige Zeeuwse dorp Yerseke bijvoorbeeld, waar de officiële intocht van Sinterklaas in 2025 wordt afgeblazen en vervolgens een alternatieve intocht met volledig zwart geschminkte Pieten wordt georganiseerd. Verder bekommeren ze zich om hun nalatenschap. ‘Neem mijn stokje over’, staat er op één van hun T-shirts. Hoe dat dan moet is alleen nog de vraag.

Dit levert intern ook pittige discussies op. Over wat in principe nodig is en wat daarvan in de praktijk ook mogelijk is. En wat hebben ze nu feitelijk bereikt? Is hun werk wel klaar? Vrijwel niemand kan zich eigenlijk voorstellen dat ze er daadwerkelijk het bijltje bij neer gaan gooien. Afriyie is echter onvermurwbaar. De strijd heeft hem privé al genoeg gekost. Hij voelt zich nergens écht veilig, vertelt ie. Alleen in de Bijlmer, z’n thuis. Zijn inzet levert hem, en medeoprichter Balai, nog wel de Andreaspenning van de stad Amsterdam op. Heel ongemakkelijk, vindt de laatste. In de zaal kijken hun vrouwelijke collega-activisten toe hoe de twee mannen worden gelauwerd.

Tegelijk markeert die onderscheiding wel het succes van hun jarenlange gezamenlijke inspanning, die door White met archiefbeelden en interviews nog eens wordt opgeroepen. Behalve de soms tumultueus verlopen KOZP-demonstraties brengt ze ook in beeld wat Nederland Wordt Beter nog meer in gang heeft gezet, zoals lespakketten en schoolbezoeken. Aan die demonstraties gaat bovendien een heel voortraject vooraf, benadrukken de vrijwilligers van de beweging – en dat ze altijd opzien tegen zulke dagen, waarop hun idealen, standvastigheid en incasseringsvermogen danig op de proef worden gesteld. Het is beslist niet onopgemerkt gebleven.

Jerry Afriyie is er in elk geval écht klaar mee. ‘Afkickverschijnselen’, reageert hij afgemeten als een NOS-journalist hem beelden van de Zwarte Pieten in Yerseke voorschotelt. En zijn medestrijders houdt hij voor: ‘Ook al gaat half Nederland zich als Zwarte Piet schminken, dat is niet onze zaak.’

When A Witness Recants

HBO Max

De aankoop van een blauwe satijnen Georgetown-jack komt de zestienjarige zwarte Amerikaan Alfred Chestnut in 1983 duur te staan. Als de tiener DeWitt Duckett op vrijdag 18 november wordt vermoord op Chestnuts oude school Harlem Park Junior High in Baltimore, net als Alfred daar op bezoek is met twee vrienden, komt hij in beeld als verdachte. Duckett had namelijk precies zo’n jack. En dit is gestolen.

Één en één is twee voor de plaatselijke politie. Of beter: drie. Want behalve Chestnutt worden ook zijn vrienden Ransom Watkins en Andrew Stewart gearresteerd. De drie zestienjarigen verdwijnen voor jaaaren de gevangenis in voor de moord op de veertienjarige DeWitt Duckett. Terwijl Alfred Chestnuts moeder Sarah thuis toch echt een aankoopbonnetje heeft liggen voor dat vermaledijde jack.

When A Witness Recants (112 min.), een schrijnende documentaire van Dawn Porter, is niet alleen het relaas van de drie onschuldig veroordeelde minderjarige jongens, maar ook van twee jeugdige ooggetuigen, Ron Bishop (14) en Edward Capers (16). Tegen beter weten in hebben zij, onder druk van de betrokken rechercheurs en openbaar aanklagers, een belastende verklaring afgelegd tegen de Harlem Park Three.

Ook hun levens zullen volledig worden ontregeld door deze gerechtelijke dwaling. Zij hebben te maken gekregen met een onderzoeksteam dat lijdt aan een ernstige vorm van tunnelvisie. Verwijzingen naar een mogelijke andere dader worden volledig genegeerd, ontlastend bewijsmateriaal niet gedeeld met de verdediging. Gewone tieners zoals Ron en Edward zijn medeplichtig gemaakt aan dit schandelijke gedrag.

Als de zaak in 2022, bijna veertig jaar later, nog eens onder de loep wordt genomen en al die misstanden aan het licht komen, kan de verantwoordelijke rechercheur Donald Kincaid desondanks ‘niets’ bedenken wat hij nu anders zou doen. Hij lijkt er niet aan te willen wat zijn kokerzicht heeft aangericht bij zowel de veroordeelde tieners als hun leeftijdsgenoten die hij heeft gedwongen om tegen hen te getuigen.

‘Ik heb niets bereikt’, probeert Andrew Stewart, die in 2019 na 36 jaar detentie is vrijgekomen, te vatten wat de zaak met hem heeft gedaan. ‘Ik ben nooit vader geworden. Ik heb mijn vader nooit kunnen zeggen dat ik van hem hou. Ik heb mijn grootouders nooit meer gezien. Ze stierven allemaal voordat ik thuiskwam. Ik heb niets van dat alles kunnen doen. Niets. En dat vreet me op, tot de dag van vandaag.’

Als de hoofdrolspelers van deze tragedie aan het einde van deze woede opwekkende film, die is aangekleed met zwart-wit animaties, samen de rekening opmaken, is nog lang niet al het leed geleden en alle woede gekoeld. Indachtig de Nederlandse (liedjes)schrijver Hans Dorrestijn: de tijd heelt misschien alle wonden, maar slaat er nog veel meer. Ieder voor zich hebben ze daarmee te dealen.

Union Town

Cabin Creek Films

Het management van UPS bestaat uit ‘heartless, soulless, blackhearted bastards’. Was getekend Vincent Perrone, president van Local 184 van The International Brotherhood Of Teamsters. Samen met Chris Williamson, de VP van de New Yorkse afdeling van de Amerikaanse vakbond, maakt hij zich in 2023 sterk voor de werknemers van de koeriersdienst die voortdurend ‘one paycheck away of being broke’ zijn. Hun contract met UPS moet binnenkort worden vernieuwd. Dat gaat echter zeker niet vanzelf. Zij staan voor, houden ze hun mannen voor, ‘the fight of your lives’.

Intussen hebben de werknemers van Amazon nog vrijwel geen rechten opgebouwd en worden ze ook niet vertegenwoordigd door een vakbond. Is er bij hen de bereidheid om de strijd aan te gaan met het management, dat weigert om de vakbond te erkennen, en aansluiting te zoeken bij de Teamsters? De positie van Amerikaanse pakket- en maaltijdbezorgers is zo mogelijk nóg slechter. Ook zij proberen zich te verenigen en samen een vuist te maken tegen hun opdrachtgevers. ‘The Deliveristas united will never be defeated’, scanderen ze in Union Town (110 min.), de derde vakbondsfilm in de lange en imposante carrière van de Amerikaanse documentairemaakster Barbara Kopple.

Voor de vorige twee won ze een Oscar: Harlan County USA (1977) en American Dream (1991). Deze film maakt er vermoedelijk geen hattrick van. Daarvoor begeeft Kopple zich te veel op bekend terrein, wordt de vertelling nét iets te rommelig opgezet en heeft ze toch ook te weinig memorabele personages gevonden én uitgediept. Want Perrone, Williamson en hun geestverwanten mogen dan flink van leer trekken. Uiteindelijk worden ze nooit meer dan tamelijk sjabloonachtige vakbondsmannen, die een ongegeneerd ‘Wij tegen de bazen-gevoel’ vertolken. Zonder weerwoord of al te veel nuance. ‘Who’s got the power?’ schreeuwen zij zichzelf moed in. ‘We got the power.’

Union Town toont en onthult weliswaar allerlei misstanden, maar zoomt slechts beperkt in op de betrokken werk- of opdrachtnemers. De film toont enkele schrijnende gevallen – een man die noodgedwongen in zijn auto slaapt en een Amazon-chauffeur die is ontslagen omdat hij petities uitdeelde, bijvoorbeeld – maar zij worden nooit meer dan pionnen in het grotere verhaal dat Barbara Kopple wil vertellen: hoe hedendaagse techbedrijven en andere multinationals, 21e eeuwse varianten op de kolenmijnen en vleesfabrikanten van vroeger, zich niets gelegen laten liggen aan de mensen die voor hun het vuile, zware of haastige werk opknappen. Zolang zij zichzelf maar kunnen verrijken.

‘Jeff Bezos is Darth Vader’, zegt een vakbondslid treffend. ‘En wij zijn het rebellenleger.’

Téhéran À Vif

CAT&Docs

In haar spreekkamer in de Iraanse hoofdstad Teheran wimpelt Rozina Besharatizadeh de ene na de andere potentiële patiënt af. Jij hebt helemaal geen neuscorrectie nodig, zegt de vrouwelijke plastische chirurg tegen de één. Je bent veertig en wilt eruit zien als achttien, tegen een ander. Haar potentiële cliënten spiegelen zich aan de foto’s op de Instagram-pagina van de kliniek. Want cosmetische chirurgie is big business in Iran.

Besharatizadeh, die samen met haar mannelijke collega Siamak Sadighi als hoofdpersoon fungeert voor de documentaire Téhéran À Vif (internationale titel: Tehran, Under The Skin, 82 min.), lijkt soms bijna de tegenpool van de glibberige Amerikaan David Matlock, die de Nederlandse documentairemaakster Sunny Bergman, in een klassieke scène uit haar film Beperkt Houdbaar (2007), de ene na de andere cosmetische ingreep probeert aan te smeren. De stralende chirurg wordt zelf ook bepaald niet slechter van al die borstvergrotingen en ‘Playboy-poezen’.

Datzelfde geldt in feite ook voor Rozina Besharatizadeh. ‘Een mobiele telefoon is in Iran duurder dan een neuscorrectie’, stelt ze tegenover de Iraanse documentairemaakster Afsaneh Salari. ‘Een tiener kan tegen haar moeder zeggen: ik verkoop mijn mobiel en laat mijn neus doen.’ Salari, die zelf al vijftien jaar in Parijs woont, verbaast zich bij elk bezoek aan haar geboorteland weer over de behoefte van Iraanse vrouwen om hun uiterlijk bij te werken, in een samenleving waarin ze zichzelf feitelijk nauwelijks mogen laten zien. ‘Is ons lichaam het enige territorium dat we controleren?’

‘Een oud spreekwoord zegt: kijk naar de moeder, trouw de dochter’, vertelt dokter Siamak Sadighi in aanwezigheid van zo’n ouder-kind stel. ‘Eerst heb ik dus een ingreep gedaan voor de moeder. En nu wil de dochter ook.’ Moeder heeft vijf jaar geleden een borstverkleining en buikwandcorrectie gehad. ‘Zij ziet nu hoe het lichaam van haar moeder perfect is gebleven.’ Dat klopt, reageert de dochter enigszins bedremmeld. Ze wil zelf een liposuctie en haar billen laten liften. ‘Over twee maanden kom jij hier’, belooft Sadighi, ‘en zie je hoe mooi je bent geworden.’

Terwijl Salari meekijkt bij consulten en ingrepen en spreekt met de artsen en hun patiënten, verbindt ze haar eigen levensverhaal met een persoonlijke voice-over aan de positie van Iraanse vrouwen. Op de vraag of deze ‘epidemie’ van cosmetische chirurgie die heeft verbeterd, antwoordt dokter Sadighi’s assistente Maryam, die zelf ook onder het mes is geweest, in elk geval resoluut ‘nee’. ‘Eerlijk gezegd hebben Iraanse vrouwen het idee verinnerlijkt dat we inferieur zijn.’ En daarom, zo wil ze maar zeggen, worden allerlei standaarden die hen zijn opgelegd veruiterlijkt.

Deze film brengt die pijnlijke kwestie nog eens helder over het voetlicht.

Op Boevenpad

Eva Nijsten / VPRO

Ben ik in staat om een misdaad te plegen? Eva Nijsten heeft de vraag ongetwijfeld wel eens aan zichzelf gesteld, maar nu legt ze hem voor aan Daan Rijkers en Jordi Blitz, de twee hoofdpersonen van haar korte jeugddocu Op Boevenpad (24 min.). Nijsten is zelf altijd het braafste meisje van de klas geweest en kan zich ook nauwelijks voorstellen dat anderen wel eens iets doen wat niet mag, maar bij de jonge mannen die nu voor haar camera hebben plaatsgenomen ligt dat toch nét wat anders.

Ze begonnen allebei met kattenkwaad en eindigden al op jonge leeftijd in de gevangenis. Daan dealde drugs en raakte verzeild in een vechtpartij. Jordi overviel winkels, tankstations en snackbars en brak ook bij een woning in. Aan Nijsten vertellen de twee hoe het zover heeft kunnen komen. Ze gaan daarvoor terug naar hun jeugdjaren. Die hebben ze allebei, vanwege huiselijk geweld, geldgebrek en/of het gevoel nooit gezien te worden, als onveilig ervaren. Met alle gevolgen van dien. Daan en Jordi wilden misschien helemaal geen rottige jochies zijn, maar dat werden ze uiteindelijk wel. Wat onschuldig begon met fikkies stoken en belletje lellen kreeg al snel een serieuzer karakter.

Eva Nijsten omlijst hun relaas met jeugd- en familiefilmpjes. Daarop ogen ze net zo braaf als zij zelf ooit was. En vermoedelijk waren ze als kind ook écht niet zo heel veel anders. Het leven kan alleen lelijke streken met je uithalen – of jij met het leven. Het antwoord op de vraag of Eva een misdaad zou kunnen plegen is daarmee in wezen al beantwoord. ‘Ik denk dat iedereen in staat is om een misdaad te begaan’, antwoordt Daan in deze aardige film, die door z’n beperkte speelduur wel de nodige vragen open laat. ‘Het is maar net hoeveel druk er op je wordt gezet’, vult Jordi aan. Zij hebben het boevenpad inmiddels verlaten en bewandelen tegenwoordig hetzelfde rechte pad als Eva.

Poly Styrene: I Am A Cliché

Modern Films / vrijdag 27 november, om 20.30 uur, op NPO2 Extra

Zij kende als dochter alleen de vrouw. Marianne Elliot-Said (1957-2011). De moeder die haar zo vaak had teleurgesteld. En niets in Celeste Bell zei haar dat ze het alter ego van haar moeder beter moest leren kennen: Poly Styrene, de rebelse frontvouw van de Britse punkband X-Ray Spex. Die richtte zij in 1976 op, nadat ze de beruchte Sex Pistols aan het werk had gezien in een halflege zaal in Hastings Pier.

Uiteindelijk is Elliotts enige kind toch overstag gegaan. Sterker: Celeste fungeert als verteller en coregisseur voor het postume portret Poly Styrene: I Am A Cliché (96 min.), waarin de actrice Ruth Negga passages uit het dagboek van haar moeder voorleest. Samen met Marions zus Hazel, bandleden, vrienden, tijdgenoten en navolgers positioneren zij haar als een vrouw in een mannenwereld. Herstel: een zwarte vrouw in een witte mannenwereld. Nog preciezer: een zwarte vrouw met een beugel in een witte mannenwereld, waarin vrouwen vooral op hun uiterlijk worden beoordeeld.

Als kind van een Britse moeder en een Somalische vader was Marion Elliot-Said het gewend om te worden behandeld als een buitenbeentje. Toen ze als Poly Styrene beroemd werd, continu de druk voelde om te presteren en ook drugs begon te gebruiken, openbaarde zich echter een mentale kwetsbaarheid bij Marion, die voor veel onbegrip zou zorgen, ook bij haar dochter. Celeste was er getuige van hoe haar moeder ernstige zenuwinzinkingen had, regelmatig moest worden opgenomen en naar India vertrok, om zich aan te sluiten bij de Hare Krishna-beweging. Van die vrouw wilde ze af.

Deze stevige documentaire, mede-geregisseerd voor Paul Sng, is dus ook bedoeld als een publieke verzoening. Uiteindelijk dienen de opkomst van X-Ray Spex als één van de vaandeldragers van de eerste Britse punkgolf, inclusief de controversiële single Oh Bondage! Up Yours! en Poly Styrenes avonturen in New York, vooral als opmaat naar de meer ingetogen tweede helft van de film, waarin Celeste Bell de moeder die ze zo vaak niet begreep weer probeert te vinden.

Primetime Preacher$

Netflix

De Amerikaanse pers smult ervan als de situatie in het voorjaar van 1987 helemaal uit de hand loopt bij PTL. ‘Een religieuze burgeroorlog.’ ‘Machtsstrijd op de kansel.’ En, natuurlijk, ‘Judgment day’. ‘We zijn hier gekomen omdat we dachten dat Jim Bakker ons hier wilde hebben’, vertelt de Amerikaanse televisiedominee Jerry Falwell op zelfvoldane toon aan de toegestroomde pers. ‘Nu voelen we een hogere roeping. We voelen dat God ons hier wil hebben.’

PTL, ofwel Praise The Lord, is het geesteskind van de tv-dominee Jim Bakker. Samen met zijn vrouw Tammy Faye bouwt hij de kerkgemeenschap uit tot een lucratieve onderneming, met als succesnummer een veelbekeken talkshow, The PTL Club, en een christelijk pretpark, Heritage USA. Jim en zijn populaire echtgenote nemen het er goed van. Tot afgrijzen van hun theatrale collega Jimmy Swaggart, een onvervalste Hel & Verdoemenis-prediker.

Swaggart, een volle neef van de bekende rock & roller Jimmy Swaggart en lid van dezelfde pinkstergemeente als de Bakkers, ergert zich groen en geel aan de ‘Hollywoodisatie’ van het evangelie en neemt zich voor om hun kerk te vernietigen. Als hem het gerucht ter ore komt dat Bakker seks heeft gehad met de 21-jarige kerksecretaresse Jessica Hahn, aarzelt hij dus niet. In een poging om z’n vege lijf te redden roept Bakker hulp in.

Moral Majority-leider Jerry Falwell, de derde van de Primetime Preacher$ (115 min.) in deze documentaire van Joe Berlinger, wil zijn collega best de helpende hand reiken. Totdat hij ziet hoe de Bakkers zich in de afgelopen jaren schaamteloos hebben verrijkt en dat het PTL-imperium aan alle kanten wankelt. Hij besluit om hun hebzucht publiekelijk aan de kaak te stellen en zet ook, met verrassend weinig christelijke naastenliefde, het mes in z’n collega-predikant.

Berlinger diept deze onverkwikkelijke geschiedenis tamelijk rechttoe rechtaan op met talloze insiders, waaronder ook de zoons van twee tv-evangelisten, Jay Bakker en Jerry Falwell Jr. Daarbij staat hij ook even stil bij Jessica Hahn. Met hedendaagse ogen bekeken is zij destijds betrokken geraakt bij een #metoo avant la lettre-schandaal, waarna ze ook moest dealen met een fikse dosis ‘victim blaming’. Alsof de Duivel zich er hoogstpersoonlijk mee had bemoeid.

De betrokken religieuze leiders hadden naar verluidt een directe lijn met God, zo komt treffend naar voren uit Primetime Preacher$, maar zagen intussen een belangrijke Bijbelse wijsheid over het hoofd: wie zonder zonde is….

The History Of Concrete

Visit Films / vanaf donderdag 22 april in de bioscoop

In de literatuur is het bijna een genre op zich: boeken van/over schrijvers met een writer’s block. John Wilson, de man achter de televisieserie How To With John Wilson, heeft daarvan nu een documentaire-variant gemaakt: The History Of Concrete (101 min.). Op z’n John Wilsons.

Zijn gebrek aan ideeën en inspiratie, tentoongesteld in talloze onvruchtbare online-vergaderingen met zaakgelastigden en producenten, leiden Wilson naar de workshop ‘hoe schrijf en verkoop je een Hallmark-film?’ en zetten hem op het spoor van een ogenschijnlijk totaal oninteressant onderwerp, dat bij nader inzien toch allerlei hoogst interessante aspecten blijkt te omvatten. Tenminste, voor iedereen met zo’n eigen blik op de wereld als, ja, John Wilson.

Gewapend met een onverwoestbaar gevoel voor humor trekt hij eropuit in de wereld van cement en beton en treft daar onder anderen een heuse gumbuster, de archivaris van tatoeages van overledenen en – omdat dit volgens Wilson een ‘rockumentary’ is en muziekfilms het op dit moment, volgens de markt, nu eenmaal goed in de markt liggen – een metalhead op leeftijd, die zo uit Anvil – The Story Of Anvil weg lijkt te zijn geheadbangd. Tussen alle grappen en grollen door.

Hoewel de jacht voor John Wilson ongetwijfeld belangrijker is dan de vangst, begint die breed uitwaaierende, plotseling op de vreemdste plekken halt houdende zoektocht in de tweede helft wel wat weg te lopen. Waar wil Wilson heen? Wil ie überhaupt iets zeggen/laten zien/aan de kaak stellen? In hoeverre is deze – spreek uit met gefronste wenkbrauwen: – ‘documentaire’ meer dan een uitgelubberde How To-aflevering, inclusief de verplichte snedige voice-overs, doldwaze gedachtenkronkels, dat lullige interviewmicrofoontje en die onnavolgbare humor?

Bij de metalzanger en -zanger Jack Macco, die permanent van een nét niet gelukt achterafconcert naar een werkelijk onweerstaanbare fles sterke drank lijkt te gaan, komt hij in elk geval voorbij de rock & roll-clichés. Van hem maakt Wilson weer een mens. Maar welke rol die dan heeft in zijn vertelling? Behalve als onderdeel van Wilsons eigen zoektocht naar – ja, goed gevonden – zingeving. Want eerst en vooral is The History Of Concrete een portret van John Wilson zelf, een man die in de verste verte geen ‘makersblock’ heeft en overal een lolletje maakt.

Micile Speranțe

microFILM

Terwijl een grote groep, veelal jonge Roemenen op 18 mei 2025 opgelucht de straat op gaat en ‘Roemenië, Roemenië, olé, olé, olé’ scandeert, start Alexandru Solomon met zijn terugblik op een buitengewoon tumultueus verkiezingsjaar, dat uiteindelijk de burgemeester van Boekarest, Nicușor Dan, het presidentschap zal brengen. ‘Ons verhaal kan beginnen met blije gezichten’, constateert Solomon op cynische toon. ‘De ongelukkige volgen later.’ Want die zweren nog altijd bij Cãlin Georgescu als president van Roemenië. Een enkeling slaat zelfs met een hamer zijn televisietoestel aan gruzelementen en plaatst een filmpje daarvan op TikTok.

Op TikTok en andere sociale media heeft die presidentscampagne zich ook grotendeels afgespeeld, met meer drama en verhaalwendingen dan in een gemiddeld seizoen van The West Wing of House Of Cards passen: verraad, fraude, vermeende betrokkenheid van een buitenlandse mogendheid, Make Europe Great Again en broedermoord – of, beter, zustermoord. Van grote verwachtingen is dan allang geen sprake meer. De gemiddelde Roemeen koestert hooguit nog Micile Speranțe (internationale titel: Small Expectations, 120 min.) als de voormalige wiskundeleraar Nicușor Dan het namens de CRU opneemt tegen George Simion, zijn opponent van de radicaal-rechtse partij AUR.

Dat het tot een tweekamp tussen deze tegenpolen zal komen, is een jaar eerder nog ondenkbaar. Nieuwkomer Cãlin Georgescu, een ultranationalistische kandidaat met zeer dubieuze overtuigingen en motieven, verovert stormenderhand het land. Politieke insiders worden er volledig door verrast. Zijn opkomst roept ook serieuze vragen op: heeft hij bots ingezet, de steun van influencers en content creators ingekocht en/of hulp gekregen van een buitenlandse leider met snode plannen? In dat opzicht is deze klassieke campagnedocu echt van deze tijd. Tijdloos is dan weer het gekrakeel tussen politici van dezelfde bloedgroep die deze ondemocratische krachten weerstand willen bieden.

Solomon probeert te midden van alle ontwikkelingen de bal te blijven volgen en legt zijn oor ook regelmatig te luister bij enkele Roemenen aan de zijlijn, gewone burgers uit alle lagen van de bevolking, met hun eigen wensen en zorgen, die tijdens en na de onnavolgbare campagne hun vertrouwen in de politiek moeten zien te behouden. Succes! In dat opzicht kennen deze verkiezingen, zo laat Alexandru Solomon feilloos zien in een ontluisterende film, alleen maar verliezers – ook al mag Nicușor Dan zich dan voorlopig president van Roemenië noemen.

The Siege Of Paradise

Bantam Film / vanaf donderdag 20 mei in de bioscoop

Elke trekpleister kent het eb en vloed van het wereldwijde toerisme. Voor en na de entree van gasten uit de hele wereld heerst er rust, maar valt er ook geen cent te verdienen. Tussendoor leven ze om te werken – en stellen ze de rest van hun leven even uit. Ook omdat dit door al die vreemdelingen volstrekt onmogelijk wordt gemaakt.

In The Siege Of Paradise (86 min.) kijkt Gar O’Rourke een zomer lang mee met enkele inwoners van de Italiaanse trekpleister Cinque Terre, vijf dorpen aan de Ligurische kust. Guido Galletti, één van de laatste vissers van de gemeenschap, heeft zich afgekeerd van het massatoerisme en beschouwt de opbrengst daarvan als geld van de Duivel. Ook restauranteigenaar Carmelo Verduci, die daarmee toch een aardige boterham verdient, is inmiddels doodmoe van de ruim drie miljoen toeristen die jaarlijks zijn thuis overstromen. Hij wil zijn zaak graag overdoen aan de volgende generatie. Zijn 21-jarige dochter Giorgia twijfelt alleen of ze toch niet liever naar de universiteit wil.

De burgemeester van Riomaggiore, Fabrizia Pecunia, kan het tij vooralsnog ook niet keren. Zij is bang dat de gemeenschap die normaal slechts zo’n vierduizend zielen telt zijn karakter verliest. Bartolomeo Lercari, de eigenaar van een terraswijngaard aan zee, probeert zijn eigenheid te bewaren te midden van al die drukte. De aimabele oudere Italiaan – een verplicht personage in elke Italiaanse film, zou je zeggen – maakt zich vooral zorgen om zijn zieke echtgenote, Lise Bertram. Terwijl hij in een soort pretparkkarretje door zijn wijngaard rijdt en de struiken controleert, mijmert ‘Bartalo’ over hoe hij de ziel van dit stukje UNESCO-werelderfgoed wil behouden.

Zodra de eerste boot met toeristen arriveert, een moment dat Gar O’Rourke met Ennio Morricone-achtige muziek en het luiden van de noodklok lekker dik aanzet, nemen dagjesmensen en andere toeristen de levens van deze dorpelingen volledig over. Die belegering van het paradijs wordt in deze film belichaamd door twee Amerikaanse influencers, Grace Andrews en haar vriendin Izabel Stewart. Voor hen zijn de idyllische dorpen van Cinque Terre vooral een prachtig decor voor henzelf en de (lokale) producten en activiteiten die ze op hun platforms aanprijzen. O’Rourke beziet de twee weliswaar met een vette knipoog, maar maakt hen ook niet volslagen belachelijk.

Hij zoekt in deze oogstrelende film, ook als het gaat over hoe de gevolgen van het massatoerisme in beeld wordt gebracht, sowieso de balans tussen grappig en ongemakkelijk, bijvoorbeeld met een erg dikke en bovendien met de nodige kwinkslagen opgeleverde soundtrack. The Siege Of Paradise begint daardoor nergens écht te schrijnen en wordt dus ook nooit een ziedende aanklacht tegen Cinque Terres jaarlijkse toeristeninvasie, die een activistischere maker er ook van had kunnen maken. O’Rourke deint lekker mee op het eb en vloed dat de Italiaanse gemeenschap in z’n greep houdt.

Birds Of War

Dogwoof

De kijker van Birds Of War (84 min.) weet vanaf het begin: die twee zijn voorbestemd voor elkaar. Maar wanneer kregen Janay en Habak dit zelf door? Hun contact begint professioneel in 2016. Zij, buitenlandredacteur van de BBC in Londen. Hij, haar bron en cameraman in Aleppo, met z’n poten in de modder en het bloed van de oorlog in Syrië.

Gaandeweg krijgt hun appverkeer een alsmaar persoonlijker karakter. Als ze foto’s van zichzelf beginnen uit te wisselen, volgen ook de koosnaampjes al snel. ‘Birdie’, omdat ze allebei zo vrij zijn als een vogel – of zo overtuigend mogelijk proberen te doen alsof. Na het flirten per app, verklaren ze elkaar op afstand ook de liefde. ‘Birdie’ wordt ‘my bird’.

Deze film is het verhaal van hun liefde, afgezet tegen de oorlog die deze tegelijk mogelijk en onmogelijk heeft gemaakt. Janay Boulos en Abd Alkader Habak appen zich elkaars hart in en sturen ook deze productie samen aan met persoonlijke voice-overs. Alsof ze nog steeds in een permanent gesprek op afstand zijn verwikkeld met elkaar.

Birds Of War is daarmee zo’n hoopvol verhaal dat soms, met enig verbeeldingskracht, óók uit de dagelijkse ellende valt te peuren. Zoals in de afgelopen jaren bijvoorbeeld gebeurde in For Sama (Syrië), Porcelain War (Oekraïne) en Gaza’s Twins, Come Back To Me (Gaza), documentaires die een sprankje hoop bieden in ronduit desolate tijden.

Als Habak in 2017 zijn camera even terzijde legt om een kind te redden na een bomaanslag, wordt hij zelfs tot held gebombardeerd in de internationale media, die ook altijd op zoek zijn naar datzelfde sprankje hoop. Janay stelt hem gerust: jij bent meer dan een verhaal voor mij. Dat verhaal maakt hem alleen ook tot een doelwit voor islamisten.

Er zit niets anders op: de Syrische filmer zal moeten vluchten. Aan de andere kant van de grens met Turkije, een barrière die alleen met gevaar voor eigen lijf en leden is te nemen, wacht ‘my bird’. Hij is echter niet in de gelegenheid om afscheid te nemen van zijn familie. En haar christelijke familie weet niets van haar liefde voor een islamitische man.

Als Bashar al-Assad later letterlijk van zijn sokkel wordt getrokken in de Syrische stad Homs en de oorlog die hen bijeen heeft gebracht en verscheurd zowaar z’n einde lijkt te naderen, kunnen de vogels terug naar het nest, van waaruit ze zijn uitgevlogen. Terwijl in Habaks geboortestad Idlib opluchting overheerst, leeft nu Janays Beiroet in spanning.

Want Birds Of War lijkt soms even een sprookje, nét iets te veel misschien, maar is gesitueerd in het maar al te echte leven. Of ze dus ooit oprecht kunnen zeggen: en we leefden nog lang en gelukkig…?

Affiba – De Oudste Vrouw Van Paramaribo

NTR / dinsdag 24 november, om 23.05 uur, op NPO2

In 1827 leefden er zo’n 50.000 mensen in slavernij op Surinaamse plantages. Slechts 368 van hen werden dat jaar vrijgekocht via manumissie, ‘het volgens bepaalde rechtsregels vrijgeven van een tot slaaf gemaakte’. Onder hen waren 231 vrouwen. En één van hen was Affiba – De Oudste Vrouw Van Paramaribo (54 min.). Zij werd vrijgekocht door haar partner Jacobus Dompig, met wie ze elf kinderen zou krijgen.

En deze Affiba fungeert nu, bijna tweehonderd jaar later, als hoofdpersoon van de nieuwe documentaire van Ida Does, die nauw verwant lijkt aan haar film Nieuw Licht: Het Rijksmuseum En De Slavernij (2021) over de totstandkoming van de tentoonstelling Slavernij. Senior conservator Eveline Sint Nicolaas was daarbij nauw betrokken, publiceerde onlangs het boek Suriname In Beeld en fungeert nu als getuige-deskundige.

Does verlaat zich echter vooral op ontwikkelingspsycholoog en jeugdliteratuurkenner Joan Windzak. Zij stamt, via een rechte lijn van moeders en dochters, af van Affiba en deed in archieven in Suriname en Nederland onderzoek naar haar voormoeder, ‘de oma van mijn oma van mijn oma van mijn oma’. Met goedkeuring van Affiba zelf overigens, die over haar schouder schijnt mee te kijken. ‘Ze wilde gewoon gevonden worden.’

Via Affiba exploreert Windzak tevens de slavernijhistorie. Dat is bepaald geen sinecure. Van veel tot slaaf gemaakten zijn de namen en persoonsgegevens niet bewaard gebleven. Windzak spreekt verder met familieleden en bezoekt een Surinaamse school, waar ze kinderen met heel verschillende verhalen en achtergronden kennis laat maken met haar voormoeder – en daarmee met de koloniale geschiedenis van hun land.

Affiba overleed op 10 december 1896. Zij werd tenminste 105 jaar oud. Kort voor haar dood mocht ze, als oudste burgeres van Paramaribo, op bezoek bij de gouverneur. Ze werd in een speciale koets opgehaald. Er is een foto bewaard gebleven van dit bijzondere moment. Een amateurfotograaf legde Affiba Maria Magdalena Dompig, en drie generaties van haar vrouwelijke nakomelingen, letterlijk voor het nageslacht vast.

Deze foto, opgenomen in de collectie van het Rijksmuseum, leent zich prima voor een re-enactment en onderstreept in deze verzorgde film, op smaak gebracht met nogal gedragen klassieke muziek, tevens hoezeer wie je bent ook wordt bepaald door waar – en van wie – je afkomstig bent. De vereeuwigde zwarte vrouw Affiba had, net als veel van haar broeders en zusters, ook zomaar kunnen verdwijnen in de geschiedenis.

Rehearsals For A Revolution

Bantam Film / vanaf donderdag 28 januari in de bioscoop

Ze gebruikt haar eigen familie en vrienden als voertuig om door de recente Iraanse historie te koersen. Jamshid Ahangarani, de vader van Pegah Ahangarani, was van origine filmmaker. En in zijn eerste producties speelde z’n beste vriend doorgaans de hoofdrol. Via de verhalen van haar vader leerde Pegah hem kennen als ‘oom Davood’, want in werkelijkheid zou ze hem nooit ontmoeten.

Terwijl Jamshid een essentiële strijder werd voor Iran in de oorlog met Irak (1980-1988), vertrok Davood Noori naar ‘Hollywood’. Dat was tenminste het verhaal dat daarvan werd gemaakt. De foto van ayatollah Khomeini, op de Nowruz-tafel in de woonkamer, moest intussen plaatsmaken voor een foto van Jamshids vriend.  Na de oorlog zou Pegahs vader nooit meer een camera aanraken. Haar moeder Manijeh Hekmat daarentegen begon zich intensief met filmen bezig te houden, doorgaans als enige vrouw op de set.

Als verteller van haar eigen verhaal vindt hun dochter Pegah Ahangarani voor Rehearsals For A Revolution (101 min.) meer dan genoeg aanknopingspunten in haar eigen omgeving om de verwording van hun land te illustreren. Bij haar literatuurdocent, die wordt afgestraft omdat ze zich zonder hoofddoek heeft laten fotograferen, bijvoorbeeld. Bij haar oom Rashid, een deelnemer aan het studentenprotest in 1999. En bij haar vriendje Amir, die zich tien jaar later manifesteert bij De Groene Revolutie.

Ook Pegah zelf ziet haar peren bij deze bruut neergeslagen demonstratie. Haar rommelige beelden vormen de treffende weerslag van de hectiek en paniek van dit sleutelmoment in de recente Iraanse historie. Ze zoomt ook nog even in op Neda Agha-Soltan, de studente die wordt neergeschoten door een sluipschutter, voor de camera sterft en zo het huiveringwekkende gezicht wordt van een nietsontziend regime. Hoe kun je haar blik ooit nog vergeten? vraagt de filmmaakster zich dik vijftien jaar later af.

En dan heeft Ahangarani ineens een lege tijdlijn voor zich in het montageprogramma Adobe Premiere: hoe gaat ze dit verhaal over Yad, ‘het verleden dat terugkeert in het heden’, afsluiten? Hoe kan ze die geschiedenis een soort zin geven – al is het alleen via deze intieme, ingenieus opgezette en al even bevredigend afgeronde documentaire? Na diverse pogingen, die samen de oplossing bieden, vindt Pegah Ahangarani uiteindelijk een uitweg: ze maakt er een film van, die is bedoeld voor haar eigen kinderen.

Die wil ze opvoeden met het voorbeeld van degenen die nooit wilden ophouden met oefenen voor een leven in vrijheid.

Martha Argerich – Pianist Despite Herself

Actua Artline / NTR / maandag 23 november, om 22.45 uur, op NPO2

‘Nogmaals’, zegt Martha Argerich tegen haar dochter Annie, terwijl ze op weg zijn naar een concert in Hiroshima, ‘ik wil niet op het podium sterven en ook niet in een vliegtuig.’ De Argentijnse pianiste is al even in de tachtig en treedt nog steeds overal in de wereld op. Dat gaat echter niet vanzelf. ‘Iedereen zegt me steeds dat ik beter speel dan ooit’, vertelt ze aan Annie. ‘Maar het maakt me elke dag bang als ik wakker word.’

Arderich maakt sowieso een zorgelijke indruk in Martha Argerich – Pianist Despite Herself (Nederlandse titel: Martha Argerich – Pianiste tegen wil en dank, 53 min.), de documentaire die haar dochter Annie Dutoit-Argerich, samen met Martin Mirabel, heeft gemaakt over de vermaarde concertpianiste. Ze sombert over wat er van haar is geworden. Ben ik dit wel, die broze vrouw achter de piano? Waarom ben ik überhaupt op deze plek beland? En hoe lang wil en kan ik daar nog blijven zitten?

En dan neemt Martha Argerich, nadat ze haar aanvankelijke tegenzin heeft overwonnen, daadwerkelijk plaats achter de piano en wordt diezelfde vermoeide vrouw ineens een topmusicus die volledig in haar element is. Deze transformatie en de bijbehorende ambivalente gevoelens zijn niet zo vreemd. Nadat ze op zeer jonge leeftijd werd gescout als talent, kwam Argerich’s leven volledig in het teken van de piano te staan. Ze kreeg thuisonderwijs en trad als vierjarige al op voor publiek.

Sindsdien zit Martha Argerich, die arts had willen worden, vast aan de piano. Tegen wil en dank, soms. Als haar ex-echtgenoot, de dirigent Charles Dutoit, naast haar komt zitten om samen met hun dochter Annie naar haar spel te luisteren en oude verhalen op te halen, stopt ze al snel met spelen. ‘Zo is het altijd geweest’, zegt hij lachend. ‘Sinds 1958 is er niets veranderd.’ Waarna zij licht geïrriteerd reageert: ‘Ik hou nu eenmaal niet van piano spelen.’ En dan wervelen haar vingers toch weer over de toetsen.

Dutoit-Argerich volgt haar in deze film, die is gelardeerd met fraaie archieffragmenten, van hotelkamer naar concertzaal, de enige thuizen die haar moeder heeft gekend. Onderweg probeert ze vat te krijgen op Martha’s gecompliceerde verhouding tot haar instrument. Zij is tegenwoordig weliswaar minder goed ter been, maar eenmaal op de plek waar ze, blijkbaar, thuishoort, excelleert ze als vanouds. En tussendoor beklaagt ze, bijna ritueel, haar lot.

Everest: The Other Side

National Geographic / Disney / vanaf donderdag 14 januari in de bioscoop

Bij een splitsing nemen sommige mensen nu eenmaal altijd de minst begaanbare weg. Eigenzinnige bergbeklimmers sluiten dus niet aan bij de file op weg naar de top van de Mount Everest, op de grens van Tibet en Nepal, maar beklimmen de berg aan de veel minder begaanbare noordkant. En de échte durfals skiën daarna ook nog naar beneden. Dat is alleen nog nooit iemand gelukt. Sterker: slechts een handvol alpinisten is er tot dusver überhaupt in geslaagd om via deze route de iconische top te bereiken.

Jim Morrison heeft nogal wat emotionele bagage om mee omhoog te slepen, zo wordt al snel duidelijk in Everest: The Other Side (115 min.). Hij wil met zijn vriendin Hilaree Nelson de top bereiken en vraagt ook collega-klimmer Jimmy Chin, die deze epische film samen met zijn echtgenote Elizabeth Chai Vasarhelyi heeft geregisseerd, om de uitdaging aan te gaan. Alle betrokkenen hebben dan nog geen idee wat er op hun pad zal komen en dat de hele onderneming een jaar of zeven in beslag zal nemen.

Het avontuur zet ook de relatie van het echtpaar Chin en Vasarhelyi, dat eerder klimfilms als Meru en het Oscar-winnende Free Solo maakte, op scherp. Hij stort zich er weer als vanouds in, zij overziet ook de mogelijke consequenties voor hun gezin als het onverhoopt misgaat. Dat is een terugkerend thema. ‘Zonder haar ga ik misschien de verkeerde kant op’ stelt Hilarees zoontje Grayden bijvoorbeeld over de uitdagingen van zijn moeder. En een crewlid zegt z’n kinderen gedag met ‘See you on Facetime’

Voor de expeditie heeft Morrison een Magnificent Seven-achtig team samengesteld. Elk lid brengt zijn eigen expertise mee én heeft zijn eigen persoonlijke verhaal. Cameraman Erich Roepke was er bijvoorbeeld als vijftienjarige jongen getuige van hoe zijn vader Roger in 2009 tijdens een skitrip in Oregon om het leven kwam bij een lawine. De gedachte dat hij de laatste ogenblikken van zijn bestaan heeft doorgebracht met de gedachte dat ook z’n oudste zoon wellicht was overleden, is nog altijd onverdraaglijk.

Chin en Vasarhelyi zoeken in deze film steeds de balans tussen de majestueus in beeld gebrachte klim op de verraderlijke noordzijde van de Mount Everest en de achtergrondverhalen van de deelnemers, waaronder ook de befaamde sherpa Yukta Gurung. Op die berg staat zeker niet alleen eeuwige roem op het spel. Hun hoofdpersonen gedragen zich soms ook als filmpersonages. Ze zeggen de juiste dingen op het juiste moment, voordat ze een cruciale volgende stap in het verhaal zetten.

Everest: The Other Side wordt daardoor wel écht een groots en meeslepend avontuur, dat weinigen onberoerd zal laten. Over hoe moed, doorzettingsvermogen en vriendschap onpeilbaar verdriet kunnen overwinnen. En, dat ook, over ‘thrill seekers’ die hun leven (en dat van hun dierbaren) in de waagschaal stellen om hun vlag op een zelfverkozen top te kunnen planten.

You Can See Everything

Cinéart / vanaf donderdag 7 januari in de bioscoop

Elizabeth Holmes zou met haar startup Theranos de wereld gaan veranderen. Met één klein druppeltje bloed konden voortaan vroegtijdig en goedkoop ziektes worden opgespoord. De ‘Apple van de gezondheidszorg’ bleek echter een gigantische zwendel. En Alex Gibney schminkte haar in 2019 volledig af in de vernietigende documentaire The Inventor: Out For Blood In Silicon Valley.

Lance Oppenheim maakte intussen naam als maker van documentaires met een geheel eigen signatuur: Some Kind Of Heaven (2020), Spermworld (2024) en Ren Faire (2024).

En de ‘komiek’ Nathan Fielder manifesteerde zich als een uit duizenden herkenbare stem op de grens tussen feit en fictie, met Nathan For You en The Rehearsal.

‘Samen’ hebben ze de meest gehypete documentaire/film van 2026 gemaakt. Is You Can See Everything the greatest film ever? kopte de Britse krant The Guardian zelfs. Daarbij werd zo nu en dan overigens ook een kanttekening geplaatst: is het wel een documentaire?

Die vraag is volstrekt gerechtvaardigd – en tegelijk, in deze specifieke situatie, ook totaal bezijden het punt. Vanaf het moment dat Nathan Fielder in 2023 aansluit bij Elizabeth Holmes, haar partner Billy Evans en hun twee kinderen in het strandhuis dat zij hebben gehuurd, met de afspraak dat hij alles van hen mag/kan zien, gaan alle regels van tafel. Voor het eerst in zeven jaar verschijnt de ‘biotech-pionier’ weer voor een camera. Met de afspraak: You Can See Everything (174 min.). En ook die belofte maakt schuld.

Holmes heeft dan nog 34 dagen te gaan voordat ze de gevangenis in moet en houdt nog altijd staande dat ze onschuldig is. Ze spendeert haar laatste uren in vrijheid met haar gezin, overlegt met advocaten én is samen met Billy bezig met Theranos 2.0. Intussen is er die uitgenodigde indringer in huis, die continu meekijkt, net iets te lange stiltes laat vallen en doorvraagt en -vraagt en -vraagt. Fielder probeert haar op alle mogelijke manieren te pakken te krijgen, maar tast regelmatig ook in het luchtledige.

Hij laat het onafscheidelijke koppel bijvoorbeeld fragmenten zien van de Abbott & Costello-sketch Who’s On First en uit The Dropout, een serie waarin de actrice Amanda Seyfried een ‘based upon a true story’-versie van Elizabeth Holmes aan de wereld toevertrouwt. Is dit het personage, een jonge vrouw met vuurrode lipstick, altijd een zwarte coltrui aan en demonstratief een ampul bloed in de hand, dat de media van haar hebben gecreëerd? Of was het toch de hoogbegaafde CEO van Theranos zelf?

‘Samen’ gaan ze op een ongelófelijke reis, waarvan niemand de eindbestemming kent. Behalve dat er ergens onderweg gevangenistijd moet worden overbrugd. Ze worden vergezeld door Lance Oppenheim, die de cameraploeg in dat huisje heeft opgedragen om de gesprekken tussen Fielder, Liz en Billy van zéér dichtbij te registreren, inclusief de non-verbale communicatie tussen hen en de ongemakkelijke stiltes. Doordat hij heeft gekozen voor een 4/3 beeldformaat, zitten ze, samen, opgesloten in het frame.

Elizabeth Holmes, een nog altijd jonge vrouw met Bambi-ogen waarmee ze inderdaad, zoals al in Alex Gibneys The Inventor werd beweerd, nauwelijks knippert. Billy Evans, haar toegewijde echtgenoot die zelf ook nog wat kaarten in zijn mouw blijkt te hebben. En Nathan Fielder, een man met ‘ongemak is mijn vak’ als lijfspreuk. Hij haalt alles uit de kast om de waarheid te vinden over de vrouw die zich ooit spiegelde aan Thomas Edison en nu eerder op een ‘idiot savant’ lijkt. Een konijn in Oppenheimers koplampen.

Nathan Fielder en Lance Oppenheim versus Elizabeth Holmes en Billy Evans. Ze zijn volstrekt aan elkaar gewaagd in deze breinbrekende film. Een superieur staaltje cinema – inhoud, beeld en – niet te vergeten – geluid, die zinderende soundtrack – dat elke genreduiding ontstijgt. Een film ook over radicale transparantie. Over alles mogen zien en daardoor niets meer kunnen zien – of juist iets heel anders. Een metafilm, kortom, die de gedachten blijft beheersen. En een ontzagwekkende prestatie.

De Schiphol Diamantroof

RTL / Videoland

De jacht is misschien nog wel mooier dan de vangst. Het uitzoeken van wat die mysterieuze vliegtuigen op het B-platform van Schiphol vervoeren en hoe zij dat te pakken kunnen krijgen is volgens Errol H.V. ‘geiler dan neuken’. Samen met zijn vaste kompaan ‘De Lange’ heeft de Amsterdamse meesterovervaller van een ‘inside man’, ‘De Turk’, gehoord dat daar grof geld omgaat. Nauwgezet wordt vervolgens De Schiphol Diamantroof (107 min.) voorbereid. Op vrijdag 25 februari 2005 slaat Errol met een speciaal samengesteld team zijn slag. Ze gaan ervandoor met een lading diamanten en sieraden ter waarde van ongeveer 75 miljoen euro.

In deze vlot lopende vierdelige serie blikt Errol vanuit Ibiza, waar hij zich op dat moment schuilhoudt voor justitie, terug op de grootste roofoverval in de Nederlandse geschiedenis. Regisseur Flynn von Kleist maakt daarvan een klassieke ‘heist movie’, compleet met omvangrijke reconstructiescènes (bestaande uit nagespeelde scènes, stockmateriaal en AI-beelden), kekke vormgeving en een funky soundtrack. De meesterovervaller wordt terzijde gestaan door zijn geanonimiseerde medewerker ‘De Antilliaan’ en enkele vrienden, kennissen en zijn broer Fred. Vanaf de andere kant van de roof belichten commandant Roy Regterschot en een vermomde collega van de Koninklijke Marechaussee hun eigen jacht op de daders.

Vanachter die smakelijke geschiedenis komt ook het persoonlijke relaas tevoorschijn van een man, die na een rottige jeugd op het slechte pad is beland. Zo wordt Errol, een echte ‘thrill seeker’ volgens broer Fred, verder geladen als personage – en uiteindelijk ook méér dan de zoveelste gewiekste crimineel die met glimmende oogjes mag vertellen over hoe ze die meesterkraak minutieus hebben voorbereid, daarna tijdens de klus zelf het ene na het andere obstakel glorieus konden nemen en tenslotte de politie op een dwaalspoor hebben gezet. De klopjacht op de multidisciplinaire bende zal ruim twintig jaar in beslag nemen en vraagt van de Marechaussee al net zoveel creativiteit en Ausdauer. Ook voor hen lijkt de jacht mooier dan de vangst.

Na afloop is het alleen nog de vraag of misdaad écht niet loont. Want hoewel hij oprecht spijt lijkt te hebben van het leven dat hij heeft geleid en de pijn die hij daarmee heeft veroorzaakt, blijft Errol natuurlijk zwijgen over het deel van de buitgemaakte diamanten dat nog altijd spoorloos is.

Musk

Elevation Pictures

Elon Musk is een volstrekt logische hoofdpersoon voor de Amerikaanse documentairemaker Alex Gibney, die eerder thematisch verwante portretten maakte van Steve Jobs, Elizabeth Holmes, Julian Assange, Lance Armstrong en Jack Abramoff. Voor Musk (238 min.) heeft hij de messen weer ouderwets geslepen.

En dat geldt andersom ook: it’s a hit piece, meldt zijn beoogde hoofdpersoon @elonmusk al in 2023 via Twitter, het social mediaplatform dat hij dan net heeft aangekocht en omdoopt tot X. Later zal hij de filmmaker via datzelfde openbare podium nog een ‘douche’, een klootzak, noemen. Alex Gibney wordt er niet warm of koud van en reageert gevat: ‘Douché’. Al zijn interviewverzoeken worden in de navolgende jaren natuurlijk afgewezen.

Daarvoor heeft Gibney een eigenzinnige oplossing gevonden: hij laat een database aanleggen van alles wat Elon Musk ooit in het openbaar heeft gezegd. Vanuit diens hypothese dat we als mensheid wellicht in een simulatie leven of vastzitten in een existentiële videogame heeft hij daarmee vervolgens een gesimuleerd interview gecreëerd met een AI-versie van Musk, een Terminator- achtige cyborg die verzeild is geraakt in z’n eigen computergame.

Ook de mensen uit Musks omgeving die Gibney wél bereid heeft gevonden om te vertellen over Musk – van usual suspects zoals oud-medewerkers en voormalige geestverwanten tot z’n vader Errol, ex-vrouw Justine en voormalige geliefde, de MAGA-influencer Ashley St. Claire – krijgen hun eigen decor. Ze zijn geïnterviewd voor een ‘green screen’, waarop hij een onwerkelijke, kunstmatige omgeving tevoorschijn tovert. Een simulatie van de échte wereld.

Elon Musk is als de hoofdpersoon van The Man Who Could Work Miracles (1936), een zwartwit-film uit Gibneys jeugd waarin God een willekeurige man absolute macht geeft om te bekijken of hij daarmee de wereld of zichzelf vernietigt. Een andere analogie waarvan de filmer gretig gebruik maakt is Musks favoriete boek The Hitchhikers’s Guide To The Galaxy, waarin buitenaardse wezens de aarde opblazen om een interplanetaire snelweg te kunnen aanleggen.

Zou Elon de ironie daarvan inzien? vraagt Gibney zich hardop af. Hij, de roekeloze rijkaard, die op weg naar een ingebeelde toekomst – gesymboliseerd door het ‘Occupy Mars’ T-shirt dat ie geregeld draagt – de hedendaagse wereld opblaast. Letterlijk, als we Alex Gibney mogen geloven, die de film heeft aangekleed als een dystopische sciencefictionfilm, waarin een hyperambitieuze techpionier zowaar kan uitgroeien tot een megalomane schurk.

In de eerste helft van dit portret start Gibney bij Musks avonturen bij SpaceX en Tesla (waarvan de schaduwzijnen onlangs ook al werden uitgelicht in Elon Musk Unveiled). Na de verplichte intermissie brengt hij de Trump 2.0-versie van Musk in beeld. De manier waarop hij de Amerikaanse overheid probeert uit te kleden bijvoorbeeld lijkt verdacht veel op hoe hij op zijn eerste werkdag over de Twitter-burelen rausde. Inclusief een vrijwel identieke ‘A fork in the road’-mail.

Op zulke momenten is Gibney op z’n sterkst. Als hij gedegen research paart aan vertelbravoure. Dan blijft er ook geen middel onbenut: een sturende voice-over, vileine humor en dikke muziek. Niet al te subtiel, wel heel doeltreffend. En die vorm sluit aan bij de inhoud: bij de man die een superhelden/schurken-versie van zichzelf is geworden. Daarbij zaagt ook de filmmaker van dik hout planken: ‘s Mans bezuinigingsoperatie wordt direct gekoppeld aan stervende kindjes.

Elon is wezenlijk veranderd, betoogt z’n eerste ex-vrouw Justine, die vijf van zijn inmiddels zeker veertien kinderen op de wereld zette. Waaronder ook dat ene kind. Sinds Vivian Jenna Wilson in transitie ging, beschouwt Justines voormalige echtgenoot haar als dood. Ten onder gegaan aan het ‘woke virus’. Op deze wereld zijn er winnaars en verliezers, hield Elon zijn destijds zesjarige kind volgens de overlevering voor. ‘Wil je tot de winnaars of tot de verliezers behoren?’

De cyborg-Elon rekent zich met Starlink, xAI en Grok ongetwijfeld tot de overwinnaars. Intussen probeert lijkt zijn IRL-variant de verspreiding van deze film tegen te gaan. Grote tech-platforms zoals Facebook, YouTube, Instagram, TikTok en – natuurlijk – X weigeren om die te promoten. En dat gebruikt Alex Gibney natuurlijk weer om, juist, zijn film te promoten. Die biedt weliswaar geen nieuwe inzichten, maar brengt de gevaren van de Musks van deze wereld wel naar een groot publiek.

Over welke data kan Elon Musk, als ‘rijkste man van de wereld’, bijvoorbeeld beschikken? En hoe gaat hij die inzetten als zijn belangen in het geding komen? Ashley St. Claire waarschuwt alvast: ‘Elon is a nuke’, een kernwapen.

Gabin

Lightdox / Lumière

Zolang hij er maar hard voor werkt. Dan vindt de vader van Gabin (105 min.) het al snel best. Zijn zoon wordt er soms doodmoe van. En de slagerij van zijn pa wil hij ook al niet overnemen. Vader Jourdel maakt graag korte metten met de fratsen van z’n tienerzoon. Wanneer Gabs resultaten op school niet overhouden, zeker de buitenlandse talen, zegt hij hem de wacht aan: als die cijfers niet zijn verbeterd voor de kerst, confisqueert pa zijn computer. Dan is het uit met al dat gegame. Hij betaalt dat schoolgeld niet voor zijn plezier!

Regisseur Maxence Voiseux volgt de opgroeiende tiener uit Noord-Frankrijk gedurende tien jaar. Bij zijn moeder en haar veehouderij voelt Gabin zich veel beter. Lévende dieren, daarvan gaat zijn hart sneller kloppen – al ontkomt hij er niet aan om zijn pa soms te ondersteunen in het abattoir. Zijn ouders moeten allebei keihard werken om het hoofd boven water te houden. Zowel de boerderij als de slagerij zijn bepaald geen vetpot. Gab heeft ondertussen zijn eigen dromen en probeert daar in lastige tijden aan vast te houden.

In de loop van deze film verandert hij van een achtjarig moederskind, dat graag knuffelt met koeien, computerspelletjes speelt en met z’n vriendinnetje Lilou babbelt over wat er in hem omgaat, in een adolescent die z’n eigen plan trekt, op een agrarisch internaat belandt en het ongelijk van zijn vader wil bewijzen. Voiseux kijkt toe en legt Gabins ontwikkeling en relatie met zijn ouders vast in verstilde observerende scènes, die worden ingekleurd met een sferische soundtrack en weldadige beelden van het Franse platteland.

Zijn coming of age-film toont de wording van een man. Niet als een spannende geschiedenis, waarin de ene bokkensprong op de andere volgt, maar als een kalme aaneenschakeling van eigen ideeën, te nemen drempels en onafwendbare beslissingen. ‘Het is een tweesnijdend zwaard voor mij’, schetst Gabin zelf zijn voornaamste dilemma. ‘Als ik blijf, dan vergiftig ik de situatie voor mezelf. En als ik ga, maak ik me zoveel zorgen dat het ook onmogelijk wordt.’ Op de drempel van volwassenheid zal hij desondanks een keuze moeten maken.

En zijn ouders hebben zich daar maar mee te verzoenen.