
Hij is geboren in een land dat niet meer staat. Als Edward Said (1935-2003) ziet dat er in zijn paspoort staat dat hij ter wereld is gekomen in de Israëlische stad Jeruzalem, stelt hij alles in het werk om dit te laten corrigeren. Dat Israël moet weg. Hij werd geboren in Jeruzalem, de belangrijkste stad van Palestina.
In dat ene ‘kleine’ voorbeeld zit Saids complete levensmissie opgesloten. Het is vernederend om te moeten zeggen dat we bestaan, stelt hij in de documentaire Edward Said: Between Worlds (108 min.) van Maiken Baird. Dat we hebben bestaan. De Palestijnse Amerikaan plaatst dit ook binnen een groter kader: wie is er de baas van de geschiedenis? Wie bepaalt dus hoe het was, is en moet zijn?
In de casus van zijn eigen volk is dat helder voor hem: Israël, gesteund door het westen. Ruim vierhonderd Palestijnse gemeenschappen zijn verdwenen. Ze lijken volledig uit de geschiedenisboeken te zijn geschrapt. Toen in 1948 de staat Israël werd uitgeroepen, hield Palestina simpelweg op te bestaan. Zijn hele familie werd van huis en haard verdreven en gaat sindsdien door het leven als vluchteling.
De Nakba heeft ook zijn eigen leven bepaald. Edward Said gaat niet de geschiedenis in als professor literatuur, verdienstelijk pianist of succesvol schrijver, maar als eloquente en onvermoeibare pleitbezorger van de Palestijnse zaak. Deze film bestaat voor het leeuwendeel uit ’s mans televisieoptredens, bij Michaël Zeeman en Anil Ramdas bijvoorbeeld, waarin hij laat zien dat hij over de gave des woords beschikt.
Met zijn invloedrijke boek Orientalism (1978), waarmee hij uitgroeide tot een grondlegger van postkoloniale studies, heeft Edward Said die kwestie ook binnen een breder perspectief geplaatst: over hoe in het westen, zowel in films en de massamedia als binnen de wetenschap, voortdurend generalisaties over Arabieren worden rondgepompt. Die rechtvaardigen vervolgens allerlei misstanden.
En daarover spreekt hij zich dan weer scherp uit. Benjamin Netanyahu wil als Israëlische ambassadeur voor de Verenigde Naties bijvoorbeeld niet met hem praten. ‘Want hij wil mij doden.’ Bibi wil zelfs niet in hetzelfde gebouw verblijven. Ook met de Palestijnse leider Yasser Arafat (PLO) heeft Said na de Oslo-vredesakkoorden een appeltje te schillen. Die heeft volgens hem de ‘Palestijnse overgave’ gelegitimeerd.
Meer nog dan een portret van de man Edward Said wordt deze film van Maiken Baird zo een exegese van zijn ideeën. De Palestijnse intellectueel is zelf ook vrijwel permanent aan het woord. Vanachter die rake woordenvloed komen een levenslange balling en een verweesd volk tevoorschijn, die hun identiteit willen bewaren. Een kwestie die door de ontwikkelingen in Gaza nog altijd uiterst urgent en actueel is.
Veel Palestijnen bewaren thuis niets voor niets sleutels, papieren en andere parafernalia uit vervlogen tijden, stelt hij, in deze film die de culturele en historische context van het schijnbaar onoplosbare conflict in het Midden-Oosten schetst. Om dat vroegere leven te onthouden – en te bewijzen dat zij wel degelijk hebben bestaan.
Een gedachte over “Edward Said: Between Worlds”