Staat Van Verzorging

VPRO

Zij woont op Caeciliastraat 45a in Leiden, hij op 43a. Hun levens zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden geraakt. Zij, mevrouw Verstegen (65), verleent mantelzorg aan hem, meneer Neuteboom (89).

Hij wil absoluut niet naar een bejaardentehuis. Dan is ie naar zijn stellige overtuiging binnen veertien dagen dood. En dus heeft zij, na veertig jaar werken als werkster, inmiddels een dagtaak aan de dagelijkse zorg voor haar hoogbejaarde onderbuurman. Ze regelt ook een stok en looprek bij de kruisvereniging, plakt de banden van zijn rolstoel en blijkt zelfs bereid om samen met hem in een woning te trekken – ook om op de huurkosten te besparen.

In de Nederlandse documentaireklassieker Staat Van Verzorging (59 min.) van het duo Maarten Schmidt en Thomas Doebele uit 1987 worden de twee buren gevolgd terwijl ze samen het hoofd boven water proberen te houden en tegelijk een rondgang maken langs allerlei instanties, om steun of voorzieningen te verkrijgen. De broze charmeur op leeftijd en zijn jongere en ogenschijnlijk zeer onbaatzuchtige mantelzorger ogen als een geoliede machine.

Gaandeweg blijkt echter dat het niet altijd rozengeur en maneschijn is tussen de twee buurtjes, die meteen de erbarmelijke stand van zaken in de Nederlandse verzorgingsstaat van de jaren tachtig representeren. Gewone mensen zoals zij proberen het leven te nemen zoals het komt. Zij, de archetypische oma met een hoofddoekje. En hij, de versleten man die wel eens een sigaartje te veel rookt en vast een leven lang roofbouw heeft gepleegd op zijn lijf.

De twee willen een andere woning, maar ervaren aan den lijve dat je in gelul, zoals het eikenhouten PvdA-icoon Jan Schaefer al zo treffend stelde, inderdaad niet kunt wonen. En in het NOS Journaal wordt hen, vanwege de Kernramp bij Tsjernobyl, ook nog eens afgeraden om spinazie te eten. Zo roept deze observerende film zonder opsmuk, alleen een stemmige soundtrack, een bedompt en grijsgrauw land op, dat van de ene naar de andere crisis strompelt.

Toen geluk nog vooral heel gewoon… leek.

Yiya Murano: Muerte A La Hora Del Té

Netflix

Ruim tien jaar na haar dood geniet Yiya Murano (1930-2014) nog altijd een even opmerkelijke als bedenkelijke heldenstatus in Argentinië. Ze leeft voort in talloze memes. De elegante dame van middelbare leeftijd, die zo lijkt te zijn weggelopen uit een moordmysterie van Agatha Christie, wordt eind jaren zeventig beschuldigd van drie geraffineerde moorden. Bij de thee die ze haar buurvrouwen voorzet, heeft ze vermoedelijk ook cyanide geserveerd. Maar hoe?

Over Yiya’s motief is weinig twijfel in de documentaire Yiya Murano: Muerte A La Hora Del Té (104 min.): na een door haar opgezet piramidespel heeft ze bij elk van de  vrouwen een schuld uitstaan. Die hoeft ze nu niet te voldoen. De zaak tegen ‘de gifmengster van Monserrat’ lijkt zonneklaar – ook al blijft haar echtgenoot Antonio heilig in haar onschuld geloven. Yiya’s eigen zoon Martín Murano, die later een boek aan zijn moeder zal wijden, treedt zelfs als getuige à charge op in El Caso Yiya. Hij is ervan overtuigd dat hij het kind van een moordenares is.

Regisseur Alejandro Hartmann diept deze geruchtmakende geschiedenis, waarvan de Argentijnse media (en Yiya zelf) maar geen genoeg krijgen, op met Martín en enkele direct betrokkenen, lardeert hun herinneringen met krantenkoppen, reportages en televisie-interviews en illustreert dit geheel weer uitbundig met nogal vet gereconstrueerde scènes, voor een belangrijk deel in zwartwit. De kwestie krijgt daarmee bijna een soapy karakter, alsof die drie uiterst verdachte sterfgevallen vooral geschikte gespreksstof zijn voor een theekransje.

Zo lijkt de zaak zelf in Argentinië ook te zijn behandeld. Yiya groeit uit tot een cultureel fenomeen. Ze wordt een graag geziene gast in televisieprogramma’s, krijgt haar eigen musical en maakt haar reputatie zelf ook ongegeneerd te gelde. En zoonlief Martín, voormalig stuntman, profiteert op zijn eigen dubbelzinnige manier mee. Zo moeder, zo zoon, klinkt ’t niet voor niets in deze, jawel, vermakelijke combinatie van moordmysterie en ‘celebrity’-portret.


The Perfect Neighbor

Netflix

Ze kennen haar inmiddels in de buurt. En ook bij de politie gaat er direct een belletje rinkelen. Susan Lorincz, een alleenstaande oudere vrouw, belt meerdere malen per week naar het bureau. Om haar beklag te doen over de jeugd. Plaatselijke kinderen komen op haar terrein. Vindt zij. Ze maken lawaai en rotzooi en zijn brutaal. Ze hangt, tevergeefs, borden op: ‘Private Property. No trespassing.’ Andere wijkbewoners vinden, om ‘t mild uit te drukken, dat ze zeurt. Om het minste of geringste staat Susan weer te tieren tegen een willekeurig kind. En daarna wordt al snel de politie van Marion County ingeschakeld.

Agenten melden zich dan weer in het stadje Ocala te Florida – soms met frisse tegenzin, altijd met een filmende bodycamera – en proberen de boel te sussen. Totdat ze te laat komen. Beter: totdat ze op vrijdag 2 juni 2023 pas worden gebeld als het kwaad al is geschied, een hartverscheurend tafereel. Dan rest hen nog slechts één ding: ontdekken hoe ’t in Godsnaam zover heeft kunnen komen. En dat is ook wat Geeta Gandbhir zich ten doel heeft gesteld met de documentaire The Perfect Neighbor (98 min.). Die bestaat voor het leeuwendeel uit beelden van bodycams en beveiligingscamera’s, in de loop van bijna twee jaar gemaakt.

‘Ik ben heel rustig’, zegt Susan Lorincz op die beelden tegen de politie, als die zich bij haar meldt na alwéér een overlastmelding. ‘De perfecte buurvrouw. Je ziet me nauwelijks.’ De agenten proberen geen partij te kiezen, maar denken er duidelijk het hunne van. ‘Psycho’, denkt één van hen zelfs hardop als ze weer vertrekken bij Susans huurappartement. Gandbhir laat het oordeel zoveel mogelijk aan de kijker. Ze toont simpelweg wat er is gebeurd – althans: wat er door de camera’s is gevangen – en serveert dit zonder commentaar uit. Alleen een dwingende soundtrack kleurt de gebeurtenissen in.

Lorincz komt recht tegenover Ajike Owens te staan. Een zwarte vrouw, op en top moeder. Zij voedt alleen vier kinderen op en is daarnaast manager bij McDonald’s. Een min of meer normale burenruzie tussen hen ontspoort volledig. Het N-woord zou zijn gevallen. Er is geïntimideerd. En uiteindelijk moet er een beroep worden gedaan op ‘noodweer’ – en kan worden bepaald of de ‘Stand Your Ground’-wetgeving van toepassing is. Op eigen terrein is in sommige Amerikaanse staten dodelijk geweld immers geoorloofd. The Perfect Neighbor, waarvoor Gandbhir op het Sundance Film Festival de regieprijs won, is een niet te negeren aanklacht daartegen.

Een ontluisterende film over hoe wapengebruik volledig is genormaliseerd in de Verenigde Staten en hoe verbijsterend de gevolgen daarvan kunnen zijn.