
In 1827 leefden er zo’n 50.000 mensen in slavernij op Surinaamse plantages. Slechts 368 van hen werden dat jaar vrijgekocht via manumissie, ‘het volgens bepaalde rechtsregels vrijgeven van een tot slaaf gemaakte’. Onder hen waren 231 vrouwen. En één van hen was Affiba – De Oudste Vrouw Van Paramaribo (54 min.). Zij werd vrijgekocht door haar partner Jacobus Dompig, met wie ze elf kinderen zou krijgen.
En deze Affiba fungeert nu, bijna tweehonderd jaar later, als hoofdpersoon van de nieuwe documentaire van Ida Does, die nauw verwant lijkt aan haar film Nieuw Licht: Het Rijksmuseum En De Slavernij (2021) over de totstandkoming van de tentoonstelling Slavernij. Senior conservator Eveline Sint Nicolaas was daarbij nauw betrokken, publiceerde onlangs het boek Suriname In Beeld en fungeert nu als getuige-deskundige.
Does verlaat zich echter vooral op ontwikkelingspsycholoog en jeugdliteratuurkenner Joan Windzak. Zij stamt, via een rechte lijn van moeders en dochters, af van Affiba en deed in archieven in Suriname en Nederland onderzoek naar haar voormoeder, ‘de oma van mijn oma van mijn oma van mijn oma’. Met goedkeuring van Affiba zelf overigens, die over haar schouder schijnt mee te kijken. ‘Ze wilde gewoon gevonden worden.’
Via Affiba exploreert Windzak tevens de slavernijhistorie. Dat is bepaald geen sinecure. Van veel tot slaaf gemaakten zijn de namen en persoonsgegevens niet bewaard gebleven. Windzak spreekt verder met familieleden en bezoekt een Surinaamse school, waar ze kinderen met heel verschillende verhalen en achtergronden kennis laat maken met haar voormoeder – en daarmee met de koloniale geschiedenis van hun land.
Affiba overleed op 10 december 1896. Zij werd tenminste 105 jaar oud. Kort voor haar dood mocht ze, als oudste burgeres van Paramaribo, op bezoek bij de gouverneur. Ze werd in een speciale koets opgehaald. Er is een foto bewaard gebleven van dit bijzondere moment. Een amateurfotograaf legde Affiba Maria Magdalena Dompig, en drie generaties van haar vrouwelijke nakomelingen, letterlijk voor het nageslacht vast.
Deze foto, opgenomen in de collectie van het Rijksmuseum, leent zich prima voor een re-enactment en onderstreept in deze verzorgde film, op smaak gebracht met nogal gedragen klassieke muziek, tevens hoezeer wie je bent ook wordt bepaald door waar – en van wie – je afkomstig bent. De vereeuwigde zwarte vrouw Affiba had, net als veel van haar broeders en zusters, ook zomaar kunnen verdwijnen in de geschiedenis.